Η προσπάθεια της Ελλάδας να προσελκύσει κορυφαίους επιστήμονες πίσω στην πατρίδα τους μετά το τραύμα της οικονομικής κρίσης έχει βαλτώσει, αφού ένα φιλόδοξο πρόγραμμα για την αντιστροφή της διαρροής εγκεφάλων κατέληξε σε φιάσκο.
Το πολυπόθητο brain gain
Μια ομάδα καθηγητών που ήλπιζαν να φέρουν πίσω νέους ερευνητές μέσω ενός πολυδιαφημισμένου προγράμματος που χρηματοδοτείται με κονδύλια της ΕΕ αισθάνονται τώρα προδομένοι, έχοντας μείνει να περιμένουν για χρόνια μόνο και μόνο για να ανακαλύψουν ότι το πρόγραμμα δεν θα πραγματοποιηθεί.
Για να ρίξουν αλάτι στην πληγή, κανείς από την κυβέρνηση δεν μπήκε στον κόπο να τους ενημερώσει ότι το σχέδιο ήταν νεκρό, είπαν.
«Όλη αυτή η συζήτηση για το «κέρδος εγκεφάλων» δεν είναι απλώς ένα αστείο. είναι ένα τεράστιο βήμα προς τα πίσω», δήλωσε ο Αριστείδης Χατζής, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, υπήρχε μόνο ένας τομέας όπου επενδύθηκαν χρήματα: η έρευνα, καθώς η ΕΕ έδωσε προτεραιότητα σε αυτήν. Τώρα δεν υπάρχει τίποτα. Βρίσκεται στο κάτω μέρος της λίστας προτεραιοτήτων - μια πλήρης εγκατάλειψη».
Η επιστημονική μετανάστευση
Υπολογίζεται ότι 500.000 άνθρωποι μετακόμισαν στο εξωτερικό κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης της Ελλάδας, η οποία ξεκίνησε το 2008, συρρικνώνοντας την οικονομία της χώρας κατά το ένα τέταρτο και οδηγώντας την ανεργία στο 28%. Η Ελλάδα είχε βιώσει μαζική μετανάστευση και στο παρελθόν, συμπεριλαμβανομένων των δεκαετιών μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά αυτή τη φορά μετανάστευσαν πολλοί πολίτες με υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης και δεξιοτήτων.
Το «Brain Regain», μια πρωτοβουλία της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας για την αντιστροφή της μαζικής εξόδου επιστημόνων και επαγγελματιών, περιλαμβάνει διάφορα προγράμματα, όπως η προσφορά απαλλαγής από τον φόρο εισοδήματος κατά 50% για επτά χρόνια, και επεκτείνεται ώστε να συμπεριλάβει θέσεις εργασίας υψηλής ειδίκευσης στον δημόσιο τομέα.
Τι δείχνουν τα στοιχεία
Σύμφωνα με την έρευνα του ΟΟΣΑ για την Επιθεώρηση της Διασποράς στην Ελλάδα, από το 2021 και μετά, παρατηρείται σταθερή αύξηση στον αριθμό των πολιτών που επιστρέφουν στην Ελλάδα, με το 2023 να σηματοδοτεί μια χρονιά ορόσημο όταν - για πρώτη φορά από την έναρξη της κρίσης - περισσότεροι άνθρωποι επέστρεψαν από όσους έφυγαν. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια της διετούς περιόδου 2023-2024, 69.000 Έλληνες εγκατέλειψαν τη χώρα τους, ενώ 98.000 επέστρεψαν.
Όμως, όσον αφορά τους επιστήμονες, εξακολουθεί να υπάρχει ένα σημαντικό πρόβλημα.
Η οργή των ερευνητών
Η τρέχουσα οργή πολλών ερευνητών και επιστημόνων βασίζεται σε ένα έργο της ελληνικής κυβέρνησης που ονομάζεται «Trust your Stars» — ένα πρόγραμμα χρηματοδότησης έρευνας ύψους 80 εκατομμυρίων ευρώ που υποστηρίζεται από κεφάλαια από το ταμείο ανάκαμψης της ΕΕ μετά την Covid, τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF).
Οι ερευνητικές ομάδες κλήθηκαν να υποβάλουν τις προτάσεις τους, με 145 από τις συνολικά 1.241 υποβολές να επιλέγονται. Δεκατρείς μήνες αργότερα, μετά από αρκετές καταγγελίες σχετικά με την καθυστέρηση, η επιλεγμένη λίστα έργων δημοσιεύθηκε τελικά στις 22 Ιουλίου 2025.
Όσοι δεν επιλέχθηκαν για χρηματοδότηση αντέδρασαν έντονα, με περίπου 203 να υποβάλλουν αντιρρήσεις και αιτήματα για επαναξιολόγηση. Οι επιστήμονες εξέφρασαν τις ανησυχίες τους σχετικά με την ίδια τη διαδικασία αξιολόγησης, και ορισμένοι υπέβαλαν ακόμη και καταγγελίες στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.
Τον Ιανουάριο του 2026, το υπουργείο Ανάπτυξης της Ελλάδας εξέδωσε δήλωση, λέγοντας ότι είχαν ήδη πραγματοποιηθεί πληρωμές περίπου 40 εκατομμυρίων ευρώ και ότι το υπόλοιπο μισό του προϋπολογισμού του προγράμματος είχε προβλεφθεί για ολοκλήρωση έως τις 31 Δεκεμβρίου 2029. Αλλά οι καταγγελίες κλιμακώθηκαν, με ορισμένους από αυτούς που επιλέχθηκαν για χρηματοδότηση να στέλνουν επίσημες νομικές ειδοποιήσεις στο υπουργείο Παιδείας, ζητώντας λεπτομέρειες σχετικά με το πού είχαν δαπανηθεί τα χρήματα, καθώς το πρόγραμμα δεν είχε ακόμη ξεκινήσει.
Το Trust your Stars δεν θα λάμβανε πλέον τα κονδύλια της ΕΕ.
Σε δήλωση που δημοσιεύθηκε τον Μάιο, το υπουργείο Παιδείας της Ελλάδας δήλωσε ότι το υπουργείο Οικονομικών της χώρας αποφάσισε να «αφαιρέσει το έργο κατά την αναθεώρηση του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας της Ελλάδας». Αργότερα αποκαλύφθηκε ότι την ημέρα που δημοσιεύθηκε επίσημα ο κατάλογος των επιλεγμένων προτάσεων, η κυβέρνηση απέσυρε επίσης το πρόγραμμα — αλλά κανείς δεν ενημέρωσε τους αιτούντες για 10 μήνες.
«Τελικά δεν ήταν δυνατό να υλοποιηθεί το έργο «Εμπιστευτείτε τα Αστέρια σας» εντός του χρονικού πλαισίου που ορίστηκε από το RRF», δήλωσε αξιωματούχος του υπουργείου Παιδείας. «Για αυτόν τον λόγο, το έργο αφαιρέθηκε, στο πλαίσιο αναθεώρησης του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης».
«Όσον αφορά τα κεφάλαια που συνδέονται με τις εν λόγω δράσεις, αυτά ανακατευθύνθηκαν για τη χρηματοδότηση άλλων δράσεων που αναλήφθηκαν από το RRF και το Υπουργείο Παιδείας. Κατά συνέπεια, σε καμία περίπτωση δεν υπήρξε απώλεια πόρων από το RRF», πρόσθεσε ο αξιωματούχος.
Διαλυμένες ελπίδες
Στις 15 Ιουλίου, το υπουργείο Οικονομικών της Ελλάδας εξέδωσε δήλωση, λέγοντας ότι προσπαθούσε να εξασφαλίσει κεφάλαια «για την εξόφληση τυχόν εκκρεμών οικονομικών υποχρεώσεων που προκύπτουν από νομικές δεσμεύσεις που αναλήφθηκαν κατά την ανάκληση του προγράμματος».
Ενώ η δήλωση αναζωπύρωσε τις ελπίδες ότι θα βρεθεί λύση θα μπορούσε να βρεθεί, ο Χατζής υποστηρίζει ότι ήταν απλώς ένα νομικό κόλπο και ότι το υπουργείο Παιδείας δεν έχει καμία νομική δέσμευση, καθώς δεν υπογράφηκαν συμβόλαια μετά την αρχική ανακοίνωση των αποδεκτών προτάσεων.
«Αυτό που συνέβη παραβιάζει μια θεμελιώδη αρχή, μια αρχή που είναι ιερή σε κράτη που διέπονται από το κράτος δικαίου: την «εξάρτηση», τη νόμιμη εμπιστοσύνη του πολίτη στο κράτος», είπε. «Μπορεί να μην υπάρχει συμβατική ευθύνη, αφού δεν υπογράψαμε συμφωνία, αλλά υπάρχει πολιτική, ηθική, ακόμη και νομική υποχρέωση. Πολλοί νέοι απέρριψαν άλλες προσφορές ή δεν ανέλαβαν εργασία αλλού επειδή ήλπιζαν ότι θα πληρώνονταν μέσω του προγράμματος».
Οι δαπάνες για την έρευνα
Σύμφωνα με προκαταρκτικά στατιστικά στοιχεία, οι δαπάνες για την έρευνα στην Ελλάδα έχουν μειωθεί, μειώνοντας τα 1,27 δισεκατομμύρια ευρώ - ή 0,51% του ΑΕΠ - το 2025, από 1,30 δισεκατομμύρια ευρώ το 2024.
www.worldenergynews.gr
