Για περισσότερο από έναν αιώνα, θεωρούνταν ότι ο πίνακας του Βίνσεντ βαν Γκογκ «Η Έναστρη Νύχτα» ήταν αποτέλεσμα της φαντασίας του, προηγούμενων σχεδίων και αναμνήσεων από σκηνές που είχε δει έξω από το παράθυρο του δωματίου του, με τα κάγκελα, στο άσυλο της Γαλλίας όπου νοσηλευόταν. Ωστόσο, το έργο του 1889 πιθανότατα βασίστηκε πολύ περισσότερο στην παρατήρηση παρά στη φαντασία, σύμφωνα με επιστήμονες στη Νότια Κορέα, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι εντόπισαν τον πραγματικό νυχτερινό ουρανό που ενδέχεται να απεικόνισε ο Ολλανδός μεταϊμπρεσιονιστής ζωγράφος.
Ένας εκφραστικός ουρανός λίγο πριν από την αυγή - γεμάτος μεγάλα, φωτεινά αστέρια, μια φωτεινή ημισέληνο και γαλάζιες και λευκές σπειροειδείς κινήσεις - κυριαρχεί στο τοπίο, το οποίο περιλαμβάνει ένα χαρακτηριστικό κυπαρίσσι και ένα χωριό σε μακρινή πλαγιά. Αυτό το ουράνιο τοπίο μοιάζει με τη διάταξη των ουράνιων σωμάτων που υπήρχε στον ουρανό τις πρώτες πρωινές ώρες της 22ας Ιουλίου 1889, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε την Πέμπτη στο περιοδικό Scientific Reports.
Ερευνητές από τη νοτιοκορεατική εταιρεία διαστημικής επιστήμης SLLAB και το Πανεπιστήμιο Kyung Hee στη Σεούλ χρησιμοποίησαν ένα ξεχωριστό σχέδιο του Βαν Γκογκ, το οποίο θεωρείται ότι απεικονίζει το τοπίο της «Έναστρης Νύχτας», για να εντοπίσουν την τοποθεσία με τους λόφους που είχε δει ο ζωγράφος.
Τοποθέτησαν το τοπίο νοτιοδυτικά του ασύλου, κοντά στο Σεν-Ρεμί-ντε-Προβάνς, στη νότια Γαλλία, όπου ο Βαν Γκογκ δημιούργησε το έργο με λάδι σε καμβά κατά τη διάρκεια μιας παραμονής 12 μηνών.
Οι ερευνητές δημιούργησαν μια προσομοίωση του ουρανού πάνω από τη συγκεκριμένη τοποθεσία με τους λόφους, τις πρώτες πρωινές ώρες της 22ας Ιουλίου 1889. Η προσομοίωση έδειξε τη Σελήνη και την Αφροδίτη τοποθετημένες σε αντίθετες γωνίες του κάδρου, με τη Σελήνη ψηλά στην επάνω δεξιά γωνία και την Αφροδίτη κάτω αριστερά.
Ανάμεσά τους βρισκόταν το σμήνος των Υάδων, το οποίο αποτελείται από εκατοντάδες αστέρια στον αστερισμό του Ταύρου. Πέντε φωτεινά αστέρια αυτού του αστερισμού είναι γνωστό ότι είναι ορατά με γυμνό μάτι, χωρίς τηλεσκόπιο, ενώ το σμήνος των Υάδων είναι γνωστό ότι σχηματίζει ένα φωτεινό σχήμα «V». Στον πίνακα του Βαν Γκογκ, η Σελήνη βρίσκεται στην επάνω δεξιά γωνία, διαγώνια πάνω από την Αφροδίτη, η οποία βρίσκεται στο κέντρο προς τα αριστερά, ενώ άλλα αστέρια είναι τοποθετημένα αριστερά από τη Σελήνη.
«Ένας ζωγράφος δεν σχεδιάζει τα αστέρια στο πραγματικό τους μέγεθος ή στον πραγματικό τους προσανατολισμό. Ένα αστρικό σμήνος στον καμβά μπορεί να είναι μεγαλύτερο ή μικρότερο από ό,τι στην πραγματικότητα και να έχει ελαφρώς διαφορετική κλίση», δήλωσε μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στο CNN ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Elijah Jeong-hyun Kim, αστρονόμος και μηχανικός, καθώς και διευθύνων σύμβουλος της SLLAB.
Έτσι, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μια ανάλυση σχήματος Procrustes, η οποία «αφαιρεί τις διαφορές στη θέση, το μέγεθος και την περιστροφή και στη συνέχεια συγκρίνει μόνο το “σχήμα” δύο συνόλων σημείων», όπως ανέφερε, επιτρέποντάς τους να αντιστοιχίσουν με μεγάλη ακρίβεια πέντε αστέρια της κεντρικής διάταξης στην «Έναστρη Νύχτα» με τη διάταξη του σμήνους των Υάδων εκείνη τη νύχτα.
«Οι σχετικές θέσεις των αστεριών διατηρούν τον βασικό σκελετό των Υάδων», κατέληξαν οι ερευνητές, προσθέτοντας ότι αυτό δείχνει πως το «έργο δεν επινόησε έναν ουρανό που δεν υπήρχε, αλλά μετέφερε μια παρατηρημένη διάταξη στον καμβά μέσω υφολογικής ενίσχυσης». Η ίδια στατιστική ανάλυση σχήματος επέτρεψε επίσης στους ερευνητές να αντιστοιχίσουν τον ελαιογραφικό πίνακα του Βαν Γκογκ του 1888, «Καφέ βεράντα τη νύχτα» (Café Terrace at Night), με το αστρικό μοτίβο του Θερινού Τριγώνου.
«Ερμηνεία με προσοχή»
Ο πίνακας «Η Έναστρη Νύχτα» φιλοτεχνήθηκε στα μέσα Ιουνίου του 1889, σύμφωνα με το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης, όπου φυλάσσεται. Η χρονολόγηση αυτή από τους ιστορικούς τέχνης βασίζεται σε μια επιστολή που έγραψε ο Βαν Γκογκ στον αδελφό του, Τεό, περίπου στις 18 Ιουνίου, στην οποία αναλογιζόταν: «Επιτέλους έχω ένα τοπίο με ελαιόδεντρα, καθώς και μια νέα μελέτη ενός έναστρου ουρανού», σύμφωνα με τους ερευνητές.
Ωστόσο, σύμφωνα με τη μελέτη, εκείνη περίπου την περίοδο η Σελήνη εμφανιζόταν σχεδόν ολόγιομη και όχι ως φθίνουσα ημισέληνος, όπως την απεικόνισε ο Βαν Γκογκ. «Επιπλέον, γύρω στις 19 Ιουνίου βρισκόμαστε κοντά στο θερινό ηλιοστάσιο, όταν κανένα εντυπωσιακό αστέρι δεν ανατέλλει στον ουρανό πριν από την αυγή», δήλωσε ο Kim στο CNN. «Αντίθετα, γύρω στις 22 Ιουλίου, οι Υάδες ανατέλλονταν στα ανατολικά μαζί με την Αφροδίτη και το σχήμα της Σελήνης ήταν κοντά σε εκείνο που απεικονίζεται στον πίνακα».
Η νέα προτεινόμενη χρονική περίοδος του Ιουλίου υποστηρίζεται από προηγούμενη εξέταση του καμβά του Βαν Γκογκ, η οποία υποδηλώνει ότι ο καλλιτέχνης άφησε άβαφα ορισμένα σημεία για τα αστέρια, συμπληρώνοντας αυτά τα κενά μόνο αφού ολοκλήρωσε τον μπλε ουρανό. Οι ερευνητές δήλωσαν ότι αυτό επιβεβαιώνει πως το αστρικό μοτίβο του «ήταν μια δομή που είχε σχεδιαστεί εκ των προτέρων» και είχε «σχεδιαστεί σκόπιμα».
Επί μακρόν θεωρούνταν ότι ο Βαν Γκογκ υπέστη επιληπτική κρίση στα μέσα Ιουλίου, η οποία ενδεχομένως τον άφησε ανίκανο να δραστηριοποιηθεί κατά τις επόμενες εβδομάδες. Αυτό θα μπορούσε να είχε καταστήσει αδύνατη την παρατήρηση και τη ζωγραφική του ουρανού εκείνη την περίοδο, ανέφεραν οι ερευνητές. Ωστόσο, επανεξέτασαν πρωτότυπες επιστολές στα γαλλικά και τα ολλανδικά, καθώς και σύγχρονα με την εποχή μετεωρολογικά αρχεία, διαπιστώνοντας ότι η κρίση θα μπορούσε να είχε συμβεί στα τέλη Ιουλίου και ενδεχομένως να είχε διαρκέσει μόνο μία ή δύο ημέρες.
«Οι συγγραφείς παρουσιάζουν ένα ενδιαφέρον πλαίσιο που συνδυάζει αστρονομική μοντελοποίηση, ιστορικά μετεωρολογικά δεδομένα και ανάλυση επιστολών, προκειμένου να προτείνουν ένα χρονικό παράθυρο παρατήρησης στα τέλη Ιουλίου του 1889», δήλωσε μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στο CNN ο Yongxiang Huang, αναπληρωτής καθηγητής στο Κέντρο Θαλάσσιας Μετεωρολογίας και Κλιματικής Αλλαγής του Πανεπιστημίου Xiamen στην Κίνα.
Ωστόσο, παρά αυτή τη «νέα» οπτική, «οι αστρονομικές ευθυγραμμίσεις σε έναν καμβά πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή», δήλωσε ο Huang, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη. Πρόσθεσε ότι «ο Βίνσεντ βαν Γκογκ ήταν ένας σπουδαίος μεταϊμπρεσιονιστής ζωγράφος, όχι μια οπτική κάμερα» και ότι «η προσπάθεια προσδιορισμού μιας ακριβούς ημερομηνίας κυρίως με βάση τις ουράνιες συντεταγμένες που έχουν αποτυπωθεί σε έναν καμβά παραμένει επισφαλής».
Το 2024, ο Huang διαπίστωσε ότι οι σπειροειδείς σχηματισμοί στην «Έναστρη Νύχτα» ευθυγραμμίζονται με έναν φυσικό νόμο που διέπει τη δυναμική των ρευστών, γνωστό ως θεωρία της τύρβης του Kolmogorov, «αντανακλώντας μια διαισθητική αποτύπωση σύνθετων φυσικών ροών», όπως ανέφερε.
Ωστόσο, «τα μοτίβα ροής που απεικονίζονται από καλλιτέχνες συχνά αποκλίνουν σημαντικά από την ακριβή φυσική πραγματικότητα λόγω της αισθητικής πρόθεσης, της συναισθηματικής έκφρασης και της υφολογικής απόδοσης». Αντίστοιχα, «η απεικόνιση της ουράνιας γεωμετρίας από έναν καλλιτέχνη είναι εκ φύσεως επιρρεπής σε ζωγραφικές παραμορφώσεις, υποκειμενική αναδιάταξη και ανθρώπινα λάθη».
Συνδέοντας την τέχνη με την αστρονομία
«Ως καλλιτέχνης, ο Βίνσεντ πιθανότατα συνδύαζε τη “φαντασία” με την “παρατήρηση”», δήλωσε μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στο CNN η αστρονόμος Ulrike Kuchner, διεπιστημονική ερευνήτρια στον τομέα της τέχνης και της επιστήμης, επιμελήτρια και καλλιτέχνιδα, η οποία δεν συμμετείχε στη μελέτη. «Για παράδειγμα, η πιο προφανής ασυμφωνία με την ημερομηνία του Ιουνίου είναι το σχήμα της Σελήνης. Τι θα γινόταν αν απλώς δεν του άρεσε η πιο γεμάτη Σελήνη και χρησιμοποίησε την καλλιτεχνική του ελευθερία;»
Η Kuchner χαρακτήρισε τη μελέτη «συναρπαστική ερευνητική δουλειά», σημειώνοντας: «Εάν αλλάξει η ημερομηνία, θα πρέπει να ενημερωθούν και τα ιστορικά βιβλία σχετικά με το ιατρικό ιστορικό του, επειδή θα πρέπει να αναθεωρηθεί και ο χρόνος της κρίσης του ή η ικανότητά του να ζωγραφίσει στη συνέχεια». Ωστόσο, επισήμανε ότι το θεμελιώδες ερώτημα για το αν το έργο ήταν μια αυθόρμητη δημιουργία της φαντασίας ή μια ρεαλιστική απεικόνιση βασισμένη στην παρατήρηση «ουσιαστικά δεν εξετάζεται» από την έρευνα.
Η νέα μελέτη περιορίστηκε από τα μετεωρολογικά αρχεία του 19ου αιώνα, τα οποία προηγούνται της καθιέρωσης τυποποιημένων μεθόδων παρατήρησης και ενδέχεται να μην έχουν την ακρίβεια των σύγχρονων αρχείων. Η έρευνα επίσης δεν μπορεί να προσδιορίσει πότε ο Βαν Γκογκ άρχισε να ζωγραφίζει το έργο ούτε εάν επενέβη ξανά στον καμβά σε μεταγενέστερο χρόνο.
Παρότι το αστρικό σμήνος της 22ας Ιουλίου 1889 ταιριάζει καλύτερα στην κεντρική διάταξη των αστεριών στην «Έναστρη Νύχτα», οι ερευνητές ανέφεραν ότι υποθέτουν πως στο έργο ενσωματώθηκαν παρατηρήσεις του ουρανού από αρκετές διαφορετικές νύχτες.
«Η σειρά των πινελιών ή οποιαδήποτε μεταγενέστερη επεξεργασία δεν μπορεί να προσδιοριστεί μέσω της αστρονομίας. Επομένως, αυτό που προτείνουμε είναι το ενδεχόμενο ο Βίνσεντ να συνέλαβε την ιδέα τον Ιούνιο και να ολοκλήρωσε τον πίνακα μετά τις 22 Ιουλίου», δήλωσε ο Kim. «Αυτή είναι η προσωπική μου άποψη και όχι ένα αποτέλεσμα της μελέτης μας, αλλά, δεδομένου του τρόπου με τον οποίο εργαζόταν ο Βίνσεντ, είναι επίσης πιθανό να ολοκλήρωσε μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα έναν πίνακα που είχε μείνει ημιτελής», πρόσθεσε. «Ο καμβάς της “Έναστρης Νύχτας” έχει αρκετά μεγάλα σημεία στα οποία δεν έχει εφαρμοστεί καθόλου χρώμα. Αυτό συνάδει με την πιθανότητα το έργο να δημιουργήθηκε βιαστικά».
Ο Kim ανέφερε ότι η ανακάλυψη περισσότερων ιστορικών γαλλικών μετεωρολογικών αρχείων και επιστολών που έστειλε ο Βαν Γκογκ σε άλλους ζωγράφους, εφόσον έχουν διασωθεί και αναφέρονται στην «Έναστρη Νύχτα», θα μπορούσε να προσδιορίσει με ακόμη μεγαλύτερη ακρίβεια το πότε δημιουργήθηκε ο πίνακας.
www.worldenergynews.gr
