Σε ένα ρευστό περιβάλλον, με ανισορροπίες, εύθραυστες ισορροπίες και νέες δυνάμεις να μπαίνουν στο παιχνίδι των σκληρών διεκδικήσεων, η Ανταρκτική αναπόδραστα θα μπει κάποια στιγμή στο focus
Μέχρι πριν από λίγο καιρό, ο περισσότερος κόσμος δύσκολα φανταζόταν ότι στο στόχαστρο των ισχυρών του πλανήτη θα έμπαιναν περιοχές όπως η Γροιλανδία ή η Ταϊβάν, δηλαδή μέρη που δεν απασχολούσαν ορατά τη διεθνή κοινότητα με την ύπαρξή τους κυρίως επειδή δεν αποτελούσαν κέντρα λήψης αποφάσεων που συνδέονται με κοσμοϊστορικές εξελίξεις.
Όμως στη δυναμική των εξελίξεων, τίποτα δεν μπορεί να θεωρείται σταθερό και δεδομένο. Μπορεί ένα μικρό, άσημο και σχεδόν ξεχασμένο κομμάτι της μακρινής γης να αποκτήσει «ξαφνικά» την προσοχή των μεγαλύτερων οικονομιών και αυτές να θελήσουν να το κάνουν κτήμα τους, πυροδοτώντας συγκρούσεις που μπορεί να γενικευθούν φτάνοντας έως και στο σημείο ενός παγκόσμιου πολέμου.
Βέβαια, αυτό το «ξαφνικά» δεν είναι κυριολεκτικό. Πριν σκάσει μια είδηση, πχ ότι οι ΗΠΑ θέλουν να προσαρτήσουν την Γροιλανδία, έχει μεσολαβήσει ένα σχετικά μεγάλο διάστημα -που μπορεί να διαρκεί ακόμα και χρόνια-, κατά το οποίο το κράτος που γνωστοποιεί τις προθέσεις του, έχει προβεί σε μια εκτενή και βαθιά προετοιμασία αναφορικά με όλες τις δυνατές περιπτώσεις για το πώς θα μπορούσε να πετύχει τον σκοπό του.
Έτσι, στην περίπτωση της Γροιλανδίας που αναφέραμε, είναι βέβαιο ότι οι ΗΠΑ είχαν βάλει εδώ και πολλά χρόνια στο στόχαστρο το αρκτικό νησί και σχεδίαζαν πως θα αναπτύξουν τις εκεί δραστηριότητές τους.
Τώρα που η συζήτηση διευρύνεται γύρω από το νέο status quo και τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις, είναι φυσιολογικό αναλυτές αλλά και πολίτες να προσπαθούν να προβλέψουν ποιες θα είναι οι επόμενες «hot» ζώνες που θα βρεθούν στο focus των διεθνών ανταγωνισμών.
Εδώ μπαίνει η Ανταρκτική
Ίσως θυμάστε ότι το 2024 ρωσικά ωκεανογραφικά ανακάλυψαν το μεγαλύτερο κοίτασμα αργού πετρελαίου και φυσικού αερίου στην Ανταρκτική, σε μια περιοχή όμως στην οποία η εκμετάλλευση των ορυκτών πόρων απαγορεύεται αυστηρά.
Πρόκειται για ποσότητα σχεδόν διπλάσια των πετρελαϊκών αποθεμάτων της Σαουδικής Αραβίας, σύμφωνα με στοιχεία που είχαν παρουσιαστεί αργότερα τότε στην Επιτροπή Περιβαλλοντικού Ελέγχου της Βρετανικής Βουλής.
Σε έναν πλανήτη που οι οικονομίες αναζητούν την ενεργειακή τους ανεξαρτησία και η πράσινη μετάβαση μετριάζεται δίνοντας περισσότερο χώρο ξανά στα ορυκτά καύσιμα, καταλαβαίνει κανείς πόσο σημαντική ήταν αυτή η ανακάλυψη.
Να σημειωθεί επίσης πως στην Ανταρκτική, έχουν ανακαλυφθεί ποσότητες γαιάνθρακα, σιδηρομεταλλεύματος, λευκόχρυσου, χαλκού, χρωμίου, νικέλιου, χρυσού και άλλων ορυκτών, όχι ωστόσο σε ποσότητες εμπορικά εκμεταλλεύσιμες, σύμφωνα με τους ειδικούς, πόρισμα που ίσως αλλάξει με την πάροδο του χρόνου και υπό το φως νέων ερευνών. Αρκετά από τα ορυκτά αυτά, όπως έχει το WEN επισημάνει πολλάκις, είναι ζωτικής σημασίας για την σύγχρονη βιομηχανία και τις νέες τεχνολογίες.
Το νομικό καθεστώς
Η Ανταρκτική, τυπικά και νομικά πάντα, προστατεύεται από την Συνθήκη του 1959, η οποία απαγορεύει ρητά κάθε εξορυκτική δραστηριότητα στους πάγους της. Επιπλέον, η έκτη ήπειρος, αποτελεί μέχρι τώρα αποκλειστικά πεδίο ερευνών από επιστημονικές αποστολές που εγκαθίστανται σε συγκεκριμένες βάσεις. Δεν αποτελεί επίσημα κτήση κανενός κράτους, παρά το ότι ορισμένα έχουν «χαράξει» ζώνες, ενώ άλλες έχουν δηλώσει συγκεκριμένες περιοχές της αποτελούν τη φυσική γεωγραφική τους προέκταση, όπως η Αργεντινή και η Νότια Αφρική.
Στην παγωμένη ήπειρο, που ζουν κυρίως φώκιες και πιγκουίνοι και που πανίδα και χλωρίδα προστατεύονται, οι ερευνητικές βάσεις που υπάρχουν εδώ και δεκαετίες, δεν είναι τόσο αθώες, καθώς ήδη εργαλειοποιούνται από τα κράτη για την κλιμάκωση των εδαφικών τους διεκδικήσεων.
Από το 1959 και μετά, δεν έχουν γίνει διεκδικήσεις και η παγωμένη ήπειρος θεωρείται πολιτικά ουδέτερη. Το καθεστώς της, ορίζεται από τη Συνθήκη της Ανταρκτικής του 1959 και άλλες σχετικές συμφωνίες, που συλλογικά αποκαλούνται «Ανταρκτικό Σύστημα Συνθηκών».
Η συνθήκη υπογράφηκε από δώδεκα χώρες: τη Σοβιετική Ένωση, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Αργεντινή, τη Χιλή, την Αυστραλία, το Βέλγιο, τη Γαλλία, την Ιαπωνία, τη Νέα Ζηλανδία, τη Νορβηγία, τη Νότια Αφρική και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Με αυτή η Ανταρκτική διασφαλίζεται ως επιστημονικό καταφύγιο, έχει καθιερωμένη ελευθερία επιστημονικής έρευνας και περιβαλλοντικής προστασίας, ενώ απαγορεύεται η στρατιωτική δραστηριότητα σε όλη την ήπειρο, ούσα έτσι η πρώτη συμφωνία ελέγχου εξοπλισμών που επιτεύχθηκε κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.
Τα κράτη που διεκδικούν de facto την κατοχή περιοχών της Ανταρκτικής είναι τα εξής: Βρετανία, Γαλλία, Νορβηγία, Νέα Ζηλανδία, Αυστραλία, Χιλή και Αργεντινή.
Αυτές οι χώρες, έχουν «μαρκάρει» περιοχές της ηπείρου, χωρίς ωστόσο αυτές να τυγχάνουν καμίας διεθνούς αναγνώρισης.
Πλην των προηγούμενων, εδαφικές αξιώσεις προβάλλουν οι Βραζιλία, Περού, Ρωσία, ΗΠΑ και Νότια Αφρική.
Οι νέοι «μνηστήρες»
Σε ένα ρευστό περιβάλλον, με ανισορροπίες, εύθραυστες ισορροπίες και νέες δυνάμεις να μπαίνουν στο παιχνίδι των σκληρών διεκδικήσεων, η Ανταρκτική αναπόδραστα θα μπει κάποια στιγμή στο focus.
Ένας ολοένα μεγαλύτερος αριθμός κρατών προσπαθεί να εδραιώσει και να επεκτείνει την παρουσία του στην ήπειρο. Το 2024 η Ρωσία άνοιξε τη δέκατη βάση της και η Κίνα την πέμπτη της, ενώ η Ινδία άρχισε να κατασκευάζει μια τρίτη και η Τουρκία σχεδίαζε την παρθενική της.
Το Ιράν αν και δεν έχει υπογράψει τη συνθήκη, έχει εντούτοις δηλώσει ότι θέλει μια βάση στην Ανταρκτική για να διεκδικήσει τα «δικαιώματα ιδιοκτησίας».
Φαίνεται πως τα ενδιαφερόμενα κράτη, ανεξάρτητα από τα προσχήματα που χρησιμοποιούν, πατάνε σε ένα αντικειμενικά υπάρχον κενό που επιτρέπει «στρατιωτικό προσωπικό ή εξοπλισμό για επιστημονική έρευνα» προκειμένου να στρατιωτικοποιήσουν κρυφά τις βάσεις. Το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ ισχυρίστηκε πριν μερικά χρόνια ότι η Κίνα ανέπτυξε τεχνολογίες και εγκαταστάσεις διπλής χρήσης στην Ανταρκτική για να βελτιώσει τις δυνατότητες του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού της.
Όσο αφορά δε τα ορυκτά, η Ρωσία και η Κίνα στήνουν ήδη τα «πιόνια» τους με γνώμονα τη μελλοντική εκμετάλλευση των πόρων της Ανταρκτικής, χτίζοντας βάσεις σε περιοχές πλούσιες, ενώ υλοποιούν και γεωλογικές έρευνες.
Σε κάθε περίπτωση, οι παίκτες που ενδιαφέρονται να αποκτήσουν υπερπόντια εδάφη στην ήπειρο, θα πρέπει να συνυπολογίσουν τους ρυθμούς τήξης των πάγων και τους κινδύνους που αυτή εγκυμονεί για την πραγμάτωση των σχεδίων τους.
Λευτέρης Στάικος
www.worldenergynews.gr
Όμως στη δυναμική των εξελίξεων, τίποτα δεν μπορεί να θεωρείται σταθερό και δεδομένο. Μπορεί ένα μικρό, άσημο και σχεδόν ξεχασμένο κομμάτι της μακρινής γης να αποκτήσει «ξαφνικά» την προσοχή των μεγαλύτερων οικονομιών και αυτές να θελήσουν να το κάνουν κτήμα τους, πυροδοτώντας συγκρούσεις που μπορεί να γενικευθούν φτάνοντας έως και στο σημείο ενός παγκόσμιου πολέμου.
Βέβαια, αυτό το «ξαφνικά» δεν είναι κυριολεκτικό. Πριν σκάσει μια είδηση, πχ ότι οι ΗΠΑ θέλουν να προσαρτήσουν την Γροιλανδία, έχει μεσολαβήσει ένα σχετικά μεγάλο διάστημα -που μπορεί να διαρκεί ακόμα και χρόνια-, κατά το οποίο το κράτος που γνωστοποιεί τις προθέσεις του, έχει προβεί σε μια εκτενή και βαθιά προετοιμασία αναφορικά με όλες τις δυνατές περιπτώσεις για το πώς θα μπορούσε να πετύχει τον σκοπό του.
Έτσι, στην περίπτωση της Γροιλανδίας που αναφέραμε, είναι βέβαιο ότι οι ΗΠΑ είχαν βάλει εδώ και πολλά χρόνια στο στόχαστρο το αρκτικό νησί και σχεδίαζαν πως θα αναπτύξουν τις εκεί δραστηριότητές τους.
Τώρα που η συζήτηση διευρύνεται γύρω από το νέο status quo και τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις, είναι φυσιολογικό αναλυτές αλλά και πολίτες να προσπαθούν να προβλέψουν ποιες θα είναι οι επόμενες «hot» ζώνες που θα βρεθούν στο focus των διεθνών ανταγωνισμών.
Εδώ μπαίνει η Ανταρκτική
Ίσως θυμάστε ότι το 2024 ρωσικά ωκεανογραφικά ανακάλυψαν το μεγαλύτερο κοίτασμα αργού πετρελαίου και φυσικού αερίου στην Ανταρκτική, σε μια περιοχή όμως στην οποία η εκμετάλλευση των ορυκτών πόρων απαγορεύεται αυστηρά.
Πρόκειται για ποσότητα σχεδόν διπλάσια των πετρελαϊκών αποθεμάτων της Σαουδικής Αραβίας, σύμφωνα με στοιχεία που είχαν παρουσιαστεί αργότερα τότε στην Επιτροπή Περιβαλλοντικού Ελέγχου της Βρετανικής Βουλής.
Σε έναν πλανήτη που οι οικονομίες αναζητούν την ενεργειακή τους ανεξαρτησία και η πράσινη μετάβαση μετριάζεται δίνοντας περισσότερο χώρο ξανά στα ορυκτά καύσιμα, καταλαβαίνει κανείς πόσο σημαντική ήταν αυτή η ανακάλυψη.
Να σημειωθεί επίσης πως στην Ανταρκτική, έχουν ανακαλυφθεί ποσότητες γαιάνθρακα, σιδηρομεταλλεύματος, λευκόχρυσου, χαλκού, χρωμίου, νικέλιου, χρυσού και άλλων ορυκτών, όχι ωστόσο σε ποσότητες εμπορικά εκμεταλλεύσιμες, σύμφωνα με τους ειδικούς, πόρισμα που ίσως αλλάξει με την πάροδο του χρόνου και υπό το φως νέων ερευνών. Αρκετά από τα ορυκτά αυτά, όπως έχει το WEN επισημάνει πολλάκις, είναι ζωτικής σημασίας για την σύγχρονη βιομηχανία και τις νέες τεχνολογίες.
Το νομικό καθεστώς
Η Ανταρκτική, τυπικά και νομικά πάντα, προστατεύεται από την Συνθήκη του 1959, η οποία απαγορεύει ρητά κάθε εξορυκτική δραστηριότητα στους πάγους της. Επιπλέον, η έκτη ήπειρος, αποτελεί μέχρι τώρα αποκλειστικά πεδίο ερευνών από επιστημονικές αποστολές που εγκαθίστανται σε συγκεκριμένες βάσεις. Δεν αποτελεί επίσημα κτήση κανενός κράτους, παρά το ότι ορισμένα έχουν «χαράξει» ζώνες, ενώ άλλες έχουν δηλώσει συγκεκριμένες περιοχές της αποτελούν τη φυσική γεωγραφική τους προέκταση, όπως η Αργεντινή και η Νότια Αφρική.
Στην παγωμένη ήπειρο, που ζουν κυρίως φώκιες και πιγκουίνοι και που πανίδα και χλωρίδα προστατεύονται, οι ερευνητικές βάσεις που υπάρχουν εδώ και δεκαετίες, δεν είναι τόσο αθώες, καθώς ήδη εργαλειοποιούνται από τα κράτη για την κλιμάκωση των εδαφικών τους διεκδικήσεων.
Από το 1959 και μετά, δεν έχουν γίνει διεκδικήσεις και η παγωμένη ήπειρος θεωρείται πολιτικά ουδέτερη. Το καθεστώς της, ορίζεται από τη Συνθήκη της Ανταρκτικής του 1959 και άλλες σχετικές συμφωνίες, που συλλογικά αποκαλούνται «Ανταρκτικό Σύστημα Συνθηκών».
Η συνθήκη υπογράφηκε από δώδεκα χώρες: τη Σοβιετική Ένωση, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Αργεντινή, τη Χιλή, την Αυστραλία, το Βέλγιο, τη Γαλλία, την Ιαπωνία, τη Νέα Ζηλανδία, τη Νορβηγία, τη Νότια Αφρική και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Με αυτή η Ανταρκτική διασφαλίζεται ως επιστημονικό καταφύγιο, έχει καθιερωμένη ελευθερία επιστημονικής έρευνας και περιβαλλοντικής προστασίας, ενώ απαγορεύεται η στρατιωτική δραστηριότητα σε όλη την ήπειρο, ούσα έτσι η πρώτη συμφωνία ελέγχου εξοπλισμών που επιτεύχθηκε κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.
Τα κράτη που διεκδικούν de facto την κατοχή περιοχών της Ανταρκτικής είναι τα εξής: Βρετανία, Γαλλία, Νορβηγία, Νέα Ζηλανδία, Αυστραλία, Χιλή και Αργεντινή.
Αυτές οι χώρες, έχουν «μαρκάρει» περιοχές της ηπείρου, χωρίς ωστόσο αυτές να τυγχάνουν καμίας διεθνούς αναγνώρισης.
Πλην των προηγούμενων, εδαφικές αξιώσεις προβάλλουν οι Βραζιλία, Περού, Ρωσία, ΗΠΑ και Νότια Αφρική.
Οι νέοι «μνηστήρες»
Σε ένα ρευστό περιβάλλον, με ανισορροπίες, εύθραυστες ισορροπίες και νέες δυνάμεις να μπαίνουν στο παιχνίδι των σκληρών διεκδικήσεων, η Ανταρκτική αναπόδραστα θα μπει κάποια στιγμή στο focus.
Ένας ολοένα μεγαλύτερος αριθμός κρατών προσπαθεί να εδραιώσει και να επεκτείνει την παρουσία του στην ήπειρο. Το 2024 η Ρωσία άνοιξε τη δέκατη βάση της και η Κίνα την πέμπτη της, ενώ η Ινδία άρχισε να κατασκευάζει μια τρίτη και η Τουρκία σχεδίαζε την παρθενική της.
Το Ιράν αν και δεν έχει υπογράψει τη συνθήκη, έχει εντούτοις δηλώσει ότι θέλει μια βάση στην Ανταρκτική για να διεκδικήσει τα «δικαιώματα ιδιοκτησίας».
Φαίνεται πως τα ενδιαφερόμενα κράτη, ανεξάρτητα από τα προσχήματα που χρησιμοποιούν, πατάνε σε ένα αντικειμενικά υπάρχον κενό που επιτρέπει «στρατιωτικό προσωπικό ή εξοπλισμό για επιστημονική έρευνα» προκειμένου να στρατιωτικοποιήσουν κρυφά τις βάσεις. Το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ ισχυρίστηκε πριν μερικά χρόνια ότι η Κίνα ανέπτυξε τεχνολογίες και εγκαταστάσεις διπλής χρήσης στην Ανταρκτική για να βελτιώσει τις δυνατότητες του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού της.
Όσο αφορά δε τα ορυκτά, η Ρωσία και η Κίνα στήνουν ήδη τα «πιόνια» τους με γνώμονα τη μελλοντική εκμετάλλευση των πόρων της Ανταρκτικής, χτίζοντας βάσεις σε περιοχές πλούσιες, ενώ υλοποιούν και γεωλογικές έρευνες.
Σε κάθε περίπτωση, οι παίκτες που ενδιαφέρονται να αποκτήσουν υπερπόντια εδάφη στην ήπειρο, θα πρέπει να συνυπολογίσουν τους ρυθμούς τήξης των πάγων και τους κινδύνους που αυτή εγκυμονεί για την πραγμάτωση των σχεδίων τους.
Λευτέρης Στάικος
www.worldenergynews.gr
