Παρά το γεγονός ότι η Πορτογαλία συχνά υποτιμάται στους στρατηγικούς υπολογισμούς τόσο του ΝΑΤΟ όσο και των ΗΠΑ, η γεωγραφική της θέση, οι υποδομές της και η πολιτική της αξιοπιστία την καθιστούν έναν από τους λίγους συμμάχους που μπορούν να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις στη νότια πτέρυγα της Συμμαχίας
Καθώς οι ηγέτες του ΝΑΤΟ ετοιμάζονται να συγκεντρωθούν στην Άγκυρα αυτό το καλοκαίρι, η Συμμαχία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια γνώριμη στρατηγική πραγματικότητα.
Σύμφωνα με το Atlantic Council, η προσοχή της παραμένει στραμμένη στην ανατολική πτέρυγα, όπου ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία συνεχίζει να επηρεάζει τις αμυντικές δαπάνες, τη διάταξη των δυνάμεων και το πολιτικό μήνυμα των συμμάχων. Η εστίαση αυτή είναι αναγκαία, αλλά πλέον δεν επαρκεί.
Το ΝΑΤΟ δεν σχεδιάστηκε ως μια συμμαχία με έναν μόνο άξονα ενδιαφέροντος. Από την ίδρυσή του, η στρατηγική του διαμορφώθηκε από μια γεωγραφία που εκτεινόταν από τον βορρά της Νορβηγίας έως τη Μεσόγειο και τις θαλάσσιες οδούς του Ατλαντικού.
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, χώρες της νότιας πτέρυγας, όπως η Πορτογαλία, η Ιταλία, η Ελλάδα και η Τουρκία, διαδραμάτισαν έναν λιγότερο προβεβλημένο αλλά κρίσιμο ρόλο. Εξασφάλιζαν θαλάσσιες διαδρομές, αεροπορικούς διαδρόμους και υποδομές υποστήριξης που συνέδεαν τη Βόρεια Αμερική με την Ευρώπη.
Εκείνη την περίοδο, η ασφάλεια του Ατλαντικού θεωρούνταν δεδομένη και όχι αντικείμενο συζήτησης. Αυτό ίσως εξηγεί γιατί σήμερα αντιμετωπίζεται τόσο εύκολα ως κάτι αυτονόητο.
Το στρατηγικό κενό στη νότια πτέρυγα του ΝΑΤΟ
Σήμερα, ωστόσο, οι ευπάθειες στη νότια πτέρυγα του ΝΑΤΟ αυξάνονται ταχύτερα από ό,τι προσαρμόζεται η στρατηγική της Συμμαχίας. Η θαλάσσια ανασφάλεια, οι υβριδικές απειλές, οι κίνδυνοι για υποθαλάσσιες υποδομές και ο αυξανόμενος ανταγωνισμός στον Ατλαντικό πιέζουν μια Συμμαχία που εξακολουθεί να λειτουργεί με βάση τη γεωπολιτική λογική του Ψυχρού Πολέμου.
Στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ το 2024 στην Ουάσιγκτον, οι σύμμαχοι αναγνώρισαν αυτή την ανισορροπία. Η σύνοδος οδήγησε στη δημιουργία ενός Σχεδίου Δράσης για τη Νότια Γειτονία και ενίσχυσε την ιδέα μιας προσέγγισης «360 μοιρών» στην κοινή άμυνα. Παράλληλα, το ΝΑΤΟ διόρισε ειδικό εκπρόσωπο για τη νότια γειτονία και θεσμοθέτησε δράσεις για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας, την ασφάλεια στη θάλασσα και την προστασία κρίσιμων υποθαλάσσιων υποδομών.
Έκτοτε, η πρόοδος είναι υπαρκτή αλλά περιορισμένη. Έχουν πραγματοποιηθεί συναντήσεις υψηλού επιπέδου, έχουν ξεκινήσει διάλογοι με εταίρους και η νότια πτέρυγα συζητείται συχνότερα. Ωστόσο, εξακολουθεί να λαμβάνει άνισους πόρους και προτεραιότητα — και πουθενά αυτό το κενό δεν είναι πιο εμφανές από τον Ατλαντικό.
Η Ρωσία και η Κίνα επεκτείνουν την παρουσία τους στον Ατλαντικό
Δεν είναι μόνο η ρωσική ναυτική δραστηριότητα στον Ατλαντικό που έχει αυξηθεί, αλλά και η κινεζική παρουσία. Κρατικές κινεζικές εταιρείες έχουν αποκτήσει αθόρυβα συμμετοχές σε ορισμένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά λιμάνια, συμπεριλαμβανομένου του ελέγχου του Πειραιά, της Βαλένθια και του Ζεεμπρούγκε.
Η HMN Technologies, διάδοχος της Huawei Marine Networks, έχει κατασκευάσει ή αναβαθμίσει τουλάχιστον 90 υποθαλάσσια καλωδιακά συστήματα που μεταφέρουν μεγάλο μέρος της διατλαντικής διαδικτυακής και χρηματοοικονομικής κίνησης δεδομένων.
Παράλληλα, δεκάδες κινεζικά ερευνητικά πλοία έχουν χαρτογραφήσει τον πυθμένα των ωκεανών σε στρατηγικά ευαίσθητες περιοχές, ενισχύοντας τη συνολική εικόνα θαλάσσιας απειλής. Η εξέλιξη αυτή οδήγησε το ΝΑΤΟ στη δημιουργία ειδικού Κέντρου Ναυτικής Ασφάλειας για τις υποθαλάσσιες υποδομές.
Όπως αρχίζει να αναγνωρίζει η Συμμαχία, οι υποθαλάσσιες υποδομές μπορεί να αποτελέσουν βασική ευπάθεια στο μέλλον, ενώ παράλληλα θα είναι κρίσιμες τόσο για τη στρατιωτική κινητικότητα όσο και για την ανθεκτικότητα των κοινωνιών.
Ο ρόλος της Πορτογαλίας
Σε αυτό το πλαίσιο, υπάρχει ένα κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ που μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην ενίσχυση της Συμμαχίας: η Πορτογαλία.
Η Λισαβόνα μπορεί να εξελιχθεί σε βασικό εταίρο στον σχεδιασμό της συμμαχικής ασφάλειας.
Παρά το γεγονός ότι η Πορτογαλία συχνά υποτιμάται στους στρατηγικούς υπολογισμούς τόσο του ΝΑΤΟ όσο και των ΗΠΑ, η γεωγραφική της θέση, οι υποδομές της και η πολιτική της αξιοπιστία την καθιστούν έναν από τους λίγους συμμάχους που μπορούν να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις στη νότια πτέρυγα της Συμμαχίας.
Τα νησιά Αζόρες της Πορτογαλίας βρίσκονται πάνω σε κρίσιμες αεροπορικές και θαλάσσιες διαδρομές που συνδέουν τη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη, την Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Η αεροπορική βάση Lajes, στο νησί Τερσέιρα, λειτουργεί εδώ και δεκαετίες ως κρίσιμος κόμβος επιμελητείας για επιχειρήσεις του ΝΑΤΟ.
Από τον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ έως την περίοδο μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, η βάση έχει υποστηρίξει διατλαντικές αναπτύξεις δυνάμεων, θαλάσσια επιτήρηση και επιχειρήσεις αντιμετώπισης κρίσεων, λειτουργώντας ως στρατηγικός κόμβος στον Ατλαντικό.
Παρότι η αμερικανική στρατιωτική παρουσία έχει μεταβληθεί κατά περιόδους, η στρατηγική αξία τέτοιων σημείων δεν έχει μειωθεί. Αντίθετα, έχει αυξηθεί καθώς το ΝΑΤΟ αντιμετωπίζει απειλές που είναι δυσκολότερο να εντοπιστούν αλλά ευκολότερο να προκαλέσουν αναστάτωση.
Παράλληλα, τα μεγάλα πολιτικά κόμματα της Πορτογαλίας, τόσο από την αριστερά όσο και από τη δεξιά, διατηρούν σταθερή υποστήριξη προς το ΝΑΤΟ. Η στάση αυτή επιβεβαιώθηκε και στις εκλογές του 2024, όπου η κεντροδεξιά Δημοκρατική Συμμαχία επικράτησε οριακά των Σοσιαλιστών.
Η χώρα παραμένει σταθερά προσανατολισμένη στη διατλαντική συνεργασία, επιφυλακτική απέναντι σε επιλογές που αποδυναμώνουν την κοινή άμυνα και προσηλωμένη στη διεθνή συνεργασία ως παράγοντα ενίσχυσης της ασφάλειας.
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Οι συμμαχίες βασίζονται τόσο στην προβλεψιμότητα όσο και στις στρατιωτικές δυνατότητες. Από την αμυντική συνεργασία έως το εμπόριο και τις επενδύσεις, η Πορτογαλία παραμένει ένας σταθερός ατλαντικός εταίρος.
Η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη της Πορτογαλίας στον Ατλαντικό είναι μία από τις μεγαλύτερες στην Ευρώπη, γεγονός που καθιστά τη Λισαβόνα κρίσιμο παράγοντα για την ασφάλεια της περιοχής.
Από την αναγνώριση στη δράση
Η επερχόμενη Σύνοδος της Άγκυρας προσφέρει στο ΝΑΤΟ την ευκαιρία να ενσωματώσει πλήρως τον Ατλαντικό στον στρατηγικό σχεδιασμό της Συμμαχίας.
Η προσπάθεια αυτή θα πρέπει να περιλαμβάνει την επέκταση κοινών ναυτικών επιχειρήσεων, την ενίσχυση της θαλάσσιας επιτήρησης και τη σαφή σύνδεση των πορτογαλικών υποδομών με την αρχιτεκτονική αποτροπής και ανθεκτικότητας του ΝΑΤΟ.
Δεν πρόκειται για συμβολικές κινήσεις, αλλά για αναγκαίες προσαρμογές στη νέα στρατηγική πραγματικότητα.
Η αξιοπιστία του ΝΑΤΟ βασίζεται στην ικανότητά του να παρέχει ασφάλεια από όλες τις κατευθύνσεις. Η Άγκυρα αναμένεται δικαιολογημένα να επικεντρωθεί στην αποτροπή, τις αμυντικές δαπάνες και την ενότητα της Συμμαχίας. Παράλληλα, όμως, πρέπει να αναγνωρίσει ότι η νότια πτέρυγα και ο Ατλαντικός που τη συνδέει δεν αποτελούν πλέον περιφερειακά ζητήματα.
Η Πορτογαλία, ως ατλαντική χώρα με δυσανάλογα μεγάλη στρατηγική αξία, θα πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο της προσπάθειας των ΗΠΑ και των συμμάχων τους να μετατρέψουν αυτή την αναγνώριση σε πρακτική δράση.
Η παραμέληση της νότιας πτέρυγας δεν έκανε ποτέ το ΝΑΤΟ ασφαλέστερο. Στο σημερινό περιβάλλον ασφάλειας στον Ατλαντικό και τη Μεσόγειο, η επιλογή αυτή καθιστά τη Συμμαχία πιο αδύναμη, πιο αργή και περισσότερο εκτεθειμένη από όσο μπορεί να αντέξει.
