Οι ενεργειακές υποδομές αποτελούν πλέον πεδίο μάχης, όπως αποδείχθηκε από τον πόλεμο στην Ουκρανία και στην έκθεση της Eurelectric, “Battle-tested power systems – Resilience and preparedness for Europe’s electricity sector”, τονίζονται τα βήματα που πρέπει να γίνουν από τα κράτη μέλη της Ευρώπης για να οχυρωθούν απέναντι στην πιθανότητα απειλών στα ενεργειακά τους συστήματα σε περίπτωση γεωπολιτικών προκλήσεων. Αποκεντρωμένη παραγωγή, διασυνδέσεις, κυβερνοασφάλεια και φυσική θωράκιση είναι οι τομείς που η έκθεση της Eurelectric υπογραμμίζει την ανάγκη να γίνει η απαιτούμενη προετοιμασία.
Σε αυτούς τους τομείς, η Ελλάδα έχει θέσει τις βάσεις για να προστατεύσει τις ενεργειακές της υποδομές, στρατηγικά, όμως η πλήρης θωράκιση απαιτεί ακόμη σημαντικά βήματα. H ενεργειακή της μετάβαση προς ΑΠΕ, η αποκέντρωση παραγωγής και η ενίσχυση των διασυνδέσεων δημιουργούν ένα πιο ευέλικτο και λιγότερο ευάλωτο σύστημα. Στο θεσμικό επίπεδο, η υιοθέτηση ευρωπαϊκών οδηγιών για κυβερνοασφάλεια και ανθεκτικότητα κρίσιμων υποδομών αποτελεί θετική εξέλιξη.
Ωστόσο, η πλήρης προφύλαξη απέναντι σε υβριδικές και φυσικές απειλές απαιτεί περαιτέρω εμβάθυνση. Φυσική θωράκιση κρίσιμων εγκαταστάσεων, στρατηγικά αποθέματα εξοπλισμού, ενισχυμένη προστασία διασυνδέσεων και συστηματικές ασκήσεις ετοιμότητας είναι βήματα που πρέπει να επιταχυνθούν.
Η Ελλάδα βρίσκεται στον σωστό δρόμο, ωστόσο, το ζητούμενο είναι να μετατρέψει τη στρατηγική κατεύθυνση σε ολοκληρωμένο δόγμα ανθεκτικότητας – πριν μια κρίση αποκαλύψει τα κενά.
Η αποκέντρωση ως ασπίδα
Το σημαντικότερο ίσως πλεονέκτημα της Ελλάδας είναι ότι η ενεργειακή της μετάβαση λειτουργεί ταυτόχρονα και ως στρατηγική ανθεκτικότητας. Η ενίσχυση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας και η στροφή προς αποκεντρωμένη παραγωγή μειώνουν τη συγκέντρωση ρίσκου.
Ένα σύστημα βασισμένο σε λίγες μεγάλες θερμικές μονάδες είναι ευάλωτο αφού η καταστροφή ή η αχρήστευση μιας μονάδας μπορεί να αφαιρέσει μεγάλο ποσοστό ισχύος από το σύστημα. Αντίθετα, ένα σύστημα με εκατοντάδες αιολικά και φωτοβολταϊκά πάρκα, διασπαρμένα σε όλη την επικράτεια, δεν καταρρέει εύκολα από ένα μεμονωμένο πλήγμα. Η διασπορά λειτουργεί ως «ασφάλεια κατανομής κινδύνου».
Η Ελλάδα έχει επιταχύνει σημαντικά τη διείσδυση των ΑΠΕ και η αποκεντρωμένη παραγωγή, σε συνδυασμό με έξυπνα δίκτυα και ψηφιακή παρακολούθηση, δημιουργεί ένα πιο ευέλικτο και ανθεκτικό ενεργειακό μοντέλο. Σε επίπεδο στρατηγικής κατεύθυνσης, λοιπόν, η χώρα κινείται σωστά.
Οι διασυνδέσεις ως πολλαπλασιαστής ασφάλειας
Το δεύτερο μεγάλο όπλο της Ελλάδας είναι οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις. Η διασύνδεση Κρήτης–Αττικής, η προωθούμενη δεύτερη διασύνδεση με την Ιταλία (GRITA 2), οι υφιστάμενες γραμμές με Βουλγαρία και Τουρκία και το φιλόδοξο έργο Great Sea Interconnector με Κύπρο και Ισραήλ μετατρέπουν τη χώρα σε κόμβο ηλεκτρικής ενέργειας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Οι διασυνδέσεις λειτουργούν ως «ασφαλιστική δικλείδα»: σε περίπτωση βλάβης ή διαταραχής στο εθνικό σύστημα, η Ελλάδα μπορεί να εισάγει ή να εξάγει ενέργεια, σταθεροποιώντας το δίκτυο. Αυτό μειώνει τον κίνδυνο εκτεταμένων διακοπών.
Ωστόσο, ταυτόχρονα, τα υποθαλάσσια καλώδια και οι σταθμοί μετατροπής υψηλής τάσης αποτελούν εξαιρετικά κρίσιμες – και δυνητικά ευάλωτες – υποδομές. Σε διεθνές επίπεδο έχουν ήδη καταγραφεί περιστατικά σαμποτάζ σε υποθαλάσσιες διασυνδέσεις. Επομένως, όσο αυξάνεται η στρατηγική σημασία της Ελλάδας ως ενεργειακού κόμβου, τόσο αυξάνεται και η ανάγκη για αυξημένη επιτήρηση, προστασία και σχέδια ταχείας αποκατάστασης αυτών των υποδομών.
Η επένδυση στις διασυνδέσεις είναι σωστή και ενισχύει την ασφάλεια εφοδιασμού. Η επένδυση όμως στην προστασία τους πρέπει να ακολουθήσει με την ίδια ένταση.
Κυβερνοασφάλεια: θεσμικά βήματα, πρακτική ωρίμανση
Στον τομέα της κυβερνοασφάλειας η Ελλάδα έχει προχωρήσει θεσμικά. Η ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής οδηγίας NIS2 και η λειτουργία Εθνικής Αρχής Κυβερνοασφάλειας δημιουργούν ένα πιο αυστηρό και οργανωμένο πλαίσιο για τους φορείς κρίσιμων υποδομών, συμπεριλαμβανομένων των ενεργειακών εταιρειών.
Οι διαχειριστές του συστήματος μεταφοράς και διανομής έχουν ενισχύσει τα κέντρα ελέγχου, τις ψηφιακές υποδομές και τις διαδικασίες παρακολούθησης. Ωστόσο, η κυβερνοασφάλεια δεν είναι ποτέ «τελειωμένο έργο». Οι απειλές εξελίσσονται διαρκώς, ιδίως με την αξιοποίηση τεχνητής νοημοσύνης σε επιθέσεις.
Απαιτείται συνεχής εκπαίδευση προσωπικού, τακτικά stress tests, ασκήσεις προσομοίωσης επιθέσεων και ενίσχυση της συνεργασίας με τις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες. Η κυβερνοασφάλεια πρέπει να ενσωματωθεί πλήρως στη λογική «security by design» για κάθε νέο έργο, από σταθμούς ΑΠΕ μέχρι κέντρα δεδομένων.
Η φυσική θωράκιση: το επόμενο μεγάλο στοίχημα
Εκεί όπου απαιτούνται τα πιο ουσιαστικά βήματα είναι στη φυσική προστασία κρίσιμων ενεργειακών εγκαταστάσεων. Οι υποσταθμοί υψηλής τάσης, οι μετασχηματιστές και οι κόμβοι διασύνδεσης αποτελούν «σημεία στρατηγικής σημασίας». Η απώλεια ενός μεγάλου μετασχηματιστή μπορεί να χρειαστεί μήνες για να αποκατασταθεί.
Η Ελλάδα οφείλει να εξετάσει:
Δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων κρίσιμου εξοπλισμού (μετασχηματιστές, καλώδια, εξαρτήματα μεγάλης κλίμακας).
Ενίσχυση φυσικής οχύρωσης σε κομβικές εγκαταστάσεις.
Εγκατάσταση συστημάτων επιτήρησης και αντι-drone προστασίας σε κρίσιμα σημεία.
Σχεδιασμό ταχείας αντικατάστασης εξοπλισμού σε περίπτωση καταστροφής.
Eurelectric: Η αποτίμηση των ενεργειακών υποδομών
Σχετικά με την ετοιμότητα των ευρωπαϊκών υποδομών, η Eurelectric σημειώνει ότι η Ευρώπη έχει κάνει σημαντικά βήματα προς την ενίσχυση της ετοιμότητας των ενεργειακών της εταιρειών, διαθέτει πλέον ισχυρό ρυθμιστικό πλαίσιο και αυξανόμενη οργανωτική ωριμότητα, όμως η ανθεκτικότητα δεν είναι ακόμη ομοιόμορφη ούτε πλήρως ενσωματωμένη σε όλα τα επίπεδα. Η μετάβαση από την κανονιστική συμμόρφωση στην ουσιαστική επιχειρησιακή ετοιμότητα αποτελεί το επόμενο κρίσιμο βήμα.
Στο ρυθμιστικό πλαίσιο, τα τελευταία χρόνια έχει διαμορφωθεί μια σαφής ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας: η Οδηγία για την Ανθεκτικότητα Κρίσιμων Οντοτήτων (CER), η Οδηγία NIS2 για την κυβερνοασφάλεια και ο Κανονισμός για την Ετοιμότητα Κινδύνων στον τομέα του ηλεκτρισμού. Σε θεωρητικό επίπεδο, οι περισσότερες χώρες έχουν ενσωματώσει τις βασικές προβλέψεις στο εθνικό τους δίκαιο. Ωστόσο, η Eurelectric υπογραμμίζει ότι η πραγματική δοκιμασία δεν είναι η τυπική μεταφορά της νομοθεσίας, αλλά η ουσιαστική εφαρμογή της. Η εικόνα που καταγράφεται είναι ανομοιογενής: ορισμένα κράτη-μέλη έχουν περάσει ήδη σε φάση ουσιαστικής υλοποίησης, με δομημένες διαδικασίες, ελέγχους και επιχειρησιακά πρωτόκολλα, ενώ άλλα βρίσκονται ακόμη σε μεταβατικό στάδιο, όπου η συμμόρφωση είναι περισσότερο κανονιστική παρά λειτουργική.
Στο επίπεδο της εσωτερικής οργάνωσης των utilities, η έκθεση καταγράφει σημαντική πρόοδο, ιδίως στις μεγάλες ευρωπαϊκές εταιρείες. Πολλοί διαχειριστές συστημάτων μεταφοράς και μεγάλες ενεργειακές επιχειρήσεις έχουν δημιουργήσει εξειδικευμένες μονάδες ασφάλειας που συνδυάζουν φυσική προστασία, κυβερνοασφάλεια και διαχείριση κρίσεων. Η προσέγγιση αυτή δείχνει ότι η ασφάλεια δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως περιφερειακή λειτουργία, αλλά ως στρατηγικός πυλώνας εταιρικής διακυβέρνησης. Ωστόσο, η έκθεση επισημαίνει ότι στις μικρότερες εταιρείες, ιδίως σε ορισμένες περιοχές της Νότιας και Ανατολικής Ευρώπης, οι σχετικές δομές είναι λιγότερο ανεπτυγμένες, είτε λόγω περιορισμένων πόρων είτε λόγω μικρότερης εμπειρίας από πρόσφατες κρίσεις.
Στο επιχειρησιακό πεδίο, η Eurelectric αναγνωρίζει ότι έχουν γίνει ουσιαστικά βήματα. Πολλές εταιρείες έχουν ενισχύσει τα μέτρα φυσικής ασφάλειας σε κρίσιμες εγκαταστάσεις, όπως υποσταθμούς υψηλής τάσης, κέντρα ελέγχου και βασικούς κόμβους δικτύου. Η ετοιμότητα έναντι υβριδικών απειλών δεν έχει ακόμη ενσωματωθεί πλήρως στην καθημερινή λειτουργία όλων των utilities. Ειδικά σε ό,τι αφορά τη φυσική θωράκιση κρίσιμου εξοπλισμού – όπως μεγάλοι μετασχηματιστές και διασυνδέσεις – η πρακτική διαφέρει σημαντικά ανά χώρα και εταιρεία. Επίσης, τα στρατηγικά αποθέματα κρίσιμου εξοπλισμού και τα σχέδια ταχείας αντικατάστασης σε περίπτωση δολιοφθοράς ή στοχευμένης επίθεσης δεν είναι ομοιόμορφα ανεπτυγμένα σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη συνεργασία με τις εθνικές αρχές. Η ανταλλαγή πληροφοριών σε πραγματικό χρόνο για απειλές, η ένταξη των ενεργειακών υποδομών σε εθνικά σχέδια αντιμετώπισης κρίσεων και η ύπαρξη σαφών γραμμών επικοινωνίας αποτελούν κρίσιμους παράγοντες ανθεκτικότητας. Αντίθετα, όπου η συνεργασία αυτή είναι αποσπασματική ή γραφειοκρατική, η επιχειρησιακή ετοιμότητα μειώνεται.
Τέλος, η αποτίμηση αναδεικνύει σαφείς γεωγραφικές διαφοροποιήσεις. Οι χώρες της Βόρειας και Κεντρικής Ευρώπης, ιδίως εκείνες που βρίσκονται πιο κοντά σε ζώνες αυξημένου γεωπολιτικού κινδύνου, τείνουν να εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα πρακτικής ετοιμότητας και στενότερη συνεργασία με τις κρατικές αρχές. Στη Δυτική και Νότια Ευρώπη, παρατηρείται συχνά ισχυρότερη έμφαση στην ψηφιακή ασφάλεια και στη διακυβέρνηση, αλλά λιγότερη συστηματική εστίαση στη φυσική θωράκιση και στα υβριδικά σενάρια μεγάλης κλίμακας.
www.worldenergynews.gr
