Στη δεκαετία του 1980, η ετήσια παραγωγή πατάτας στη Νάξο έφθανε περίπου τους 15.000 τόνους, ενώ σχεδόν ολόκληρη η οικογένεια συμμετείχε στις αγροτικές εργασίες - Σήμερα, η παραγωγή έχει περιοριστεί περίπου στους 5.000 τόνους και μόλις 300 οικογένειες εξακολουθούν να ασχολούνται με την καλλιέργεια
Για περισσότερους από δύο αιώνες, η πατάτα αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της αγροτικής παράδοσης και της οικονομίας της Νάξου. Σήμερα, όμως, το προϊόν που έχει συνδεθεί με το νησί των Κυκλάδων βρίσκεται αντιμέτωπο με μια σειρά από προκλήσεις, από τις απομιμήσεις στην αγορά μέχρι την έλλειψη εργατικών χεριών και νερού, ενώ όλο και λιγότεροι νέοι επιλέγουν να συνεχίσουν το επάγγελμα των γονιών τους.
Η καλλιέργεια της πατάτας στη Νάξο ξεκίνησε στα τέλη του 18ου αιώνα και πλέον αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα αγροτικά προϊόντα του νησιού, με σημαντική παρουσία και στις ευρωπαϊκές αγορές. Η σπορά και η συγκομιδή πραγματοποιούνται δύο φορές τον χρόνο, με τη δεύτερη περίοδο συγκομιδής να βρίσκεται κάθε Σεπτέμβριο σε πλήρη εξέλιξη.
Ο Στέλιος Βαθρακοκοίλης, ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς του νησιού και πρόεδρος του Αγροτικού Συνεταιρισμού Γαλανάδου, αποδίδει τη χαρακτηριστική γεύση της ναξιώτικης πατάτας σε έναν συνδυασμό φυσικών και καλλιεργητικών παραγόντων.
Η έντονη ηλιοφάνεια, η γειτνίαση με τη θάλασσα, η χρήση κοπριάς από βοοειδή και, κυρίως, η ιδιαίτερη σύσταση του υπεδάφους θεωρούνται καθοριστικοί παράγοντες. Όπως εξηγεί, τα ναξιώτικα εδάφη χαρακτηρίζονται από χαμηλή περιεκτικότητα σε ασβέστιο, στοιχείο που, σύμφωνα με τους παραγωγούς, συμβάλλει σημαντικά στη γεύση της πατάτας.
Από τους 15.000 τόνους στους 5.000
Η εικόνα της παραγωγής έχει αλλάξει δραστικά τις τελευταίες δεκαετίες. Στη δεκαετία του 1980, η ετήσια παραγωγή πατάτας στη Νάξο έφθανε περίπου τους 15.000 τόνους, ενώ σχεδόν ολόκληρη η οικογένεια συμμετείχε στις αγροτικές εργασίες.
Σήμερα, η παραγωγή έχει περιοριστεί περίπου στους 5.000 τόνους και μόλις 300 οικογένειες εξακολουθούν να ασχολούνται με την καλλιέργεια. Η αλλαγή του οικογενειακού μοντέλου, αλλά κυρίως η στροφή των νεότερων γενεών σε διαφορετικά επαγγέλματα, έχει περιορίσει σημαντικά το διαθέσιμο ανθρώπινο δυναμικό.
Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τη Νάξο. Οι παραγωγοί εκτιμούν ότι η ανανέωση του αγροτικού πληθυσμού αποτελεί πλέον ευρύτερη πρόκληση για την ελληνική γεωργία.
Όταν η «Νάξος» δεν είναι Νάξος
Ένα ακόμη μέτωπο για τους παραγωγούς είναι η προστασία της ταυτότητας του προϊόντος. Από το 2010, η πατάτα Νάξου διαθέτει καθεστώς προστατευόμενης ονομασίας, γεγονός που σημαίνει ότι απαιτείται πιστοποίηση προκειμένου μια πατάτα να διατίθεται στην αγορά με την ονομασία του προϊόντος.
Παρά τα μέτρα προστασίας, οι παραγωγοί καταγγέλλουν ότι στην αγορά κυκλοφορούν πατάτες άλλων περιοχών οι οποίες παρουσιάζονται ως ναξιώτικες.
Όπως αναφέρει ο Βαθρακοκοίλης, η εμπορική διάθεση της αυθεντικής πατάτας ενισχύθηκε σημαντικά όταν άρχισε να τοποθετείται στις μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ. Ωστόσο, σύμφωνα με τον ίδιο, φαινόμενα παραπλάνησης εξακολουθούν να εμφανίζονται, ιδιαίτερα στις λαϊκές αγορές.
Ο ίδιος υποστηρίζει ότι πατάτες από άλλες περιοχές της Ελλάδας, αλλά και από το εξωτερικό, κυρίως την Αίγυπτο, μεταφέρονται σε συσκευαστήρια και στη συνέχεια διατίθενται ως προϊόν Νάξου.
Το πρόβλημα, όπως εξηγεί, είναι ακόμη εντονότερο στις υπαίθριες αγορές, όπου πολλοί πωλητές χρησιμοποιούν την ονομασία «Νάξος», καθώς η συγκεκριμένη πατάτα πωλείται ακριβότερα και θεωρείται από τους καταναλωτές ποιοτικότερη. Οι παραγωγοί υποστηρίζουν ότι ο καταναλωτής έχει μεγαλύτερη ασφάλεια όταν αγοράζει πιστοποιημένη πατάτα μέσω οργανωμένων δικτύων λιανικής.
Το νερό και το εργατικό κόστος πιέζουν τους παραγωγούς
Πέρα από το ζήτημα των απομιμήσεων, η ίδια η παραγωγή βρίσκεται αντιμέτωπη με αυξανόμενο κόστος. Η εξεύρεση εργατών έχει γίνει ιδιαίτερα δύσκολη, με τους παραγωγούς να επισημαίνουν ότι είναι πλέον περίπλοκο να βρεθούν εργαζόμενοι που διαθέτουν νόμιμο δικαίωμα εργασίας.
Την ίδια στιγμή, η αύξηση του πληθυσμού του νησιού κατά τους θερινούς μήνες, σε συνδυασμό με τις παρατεταμένες περιόδους ξηρασίας, επιβαρύνει τους υδάτινους πόρους. Για να καλύψουν τις ανάγκες των καλλιεργειών, οι αγρότες αναγκάζονται να αγοράζουν νερό από τον δήμο, το οποίο προέρχεται από μονάδες αφαλάτωσης.
Ο Βαθρακοκοίλης προειδοποιεί ότι χωρίς εργατικά χέρια η παραγωγή δεν μπορεί να διατηρηθεί. Εκτιμά, μάλιστα, ότι μέσα στην επόμενη πενταετία θα είναι όλο και δυσκολότερο να βρεθούν αγρότες όχι μόνο στη Νάξο αλλά σε ολόκληρη την Ελλάδα.
Παράλληλα, θέτει ζήτημα ανταγωνιστικότητας του ελληνικού αγροτικού μοντέλου, συγκρίνοντας τα εισοδήματα που μπορεί να αποφέρει ένα στρέμμα γης σε διαφορετικές χώρες. Όπως υποστηρίζει, ένας Ολλανδός παραγωγός μπορεί να αποκομίζει περίπου 1.500 ευρώ, ένας Ισραηλινός 1.200 ευρώ, ενώ ο Έλληνας παραγωγός μόλις 50 ευρώ.
Κατά τον ίδιο, η διατήρηση παραδοσιακών μεθόδων χωρίς παράλληλη αξιοποίηση νέων τεχνολογιών και παραγωγικών μοντέλων καθιστά όλο και δυσκολότερη την οικονομική βιωσιμότητα της καλλιέργειας. Μεταξύ των λύσεων που εξετάζει είναι συστήματα όπως η υδροπονία, τα οποία θα μπορούσαν να επιτρέψουν καλλιέργεια σε μικρότερες εκτάσεις, με καλύτερες συνθήκες εργασίας και υψηλότερο εισόδημα.
Το κόστος των εισροών επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Με το πετρέλαιο να κοστίζει περίπου 2,5 ευρώ το λίτρο, τις τιμές των λιπασμάτων και των σπόρων σε υψηλά επίπεδα και το μηνιαίο κόστος εργασίας να φθάνει περίπου τα 2.500 ευρώ, οι παραγωγοί προειδοποιούν ότι τα περιθώρια κέρδους συρρικνώνονται δραματικά.
Ένας αιώνας συνεταιριστικής παρουσίας
Απέναντι στις προκλήσεις, η Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών Νάξου επιχειρεί να ενισχύσει τους παραγωγούς και να διατηρήσει τη θέση της πατάτας στην οικονομία του νησιού. Φέτος συμπληρώνει έναν αιώνα δραστηριότητας, έχοντας ως βασικό στόχο τη στήριξη τόσο της παραγωγής όσο και των ανθρώπων που εργάζονται στον αγροτικό και κτηνοτροφικό τομέα.
Ο πρόεδρος της Ένωσης, Δημήτρης Καπούνης, περιγράφει την πατάτα ως κάτι πολύ περισσότερο από ένα ακόμη αγροτικό προϊόν, συνδέοντάς την άμεσα με την ιστορία, την οικονομία και την παραγωγική ταυτότητα της Νάξου.
Η καλλιέργεια έχει πλέον εξελιχθεί σε στοιχείο πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η πατάτα έφθασε στη Νάξο πριν από την εποχή του Ιωάννη Καποδίστρια, αποκτώντας σταδιακά ξεχωριστή θέση στην αγροτική ζωή των κατοίκων.
Η σημασία του προϊόντος αποτυπώνεται και στο ετήσιο Φεστιβάλ Πατάτας, μια διοργάνωση που συγκεντρώνει κατοίκους και επισκέπτες. Το 17ο Φεστιβάλ πραγματοποιήθηκε στις 12 Σεπτεμβρίου στο λιμάνι της Νάξου, συμπίπτοντας με τον εορτασμό των 100 χρόνων από την ίδρυση της Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών Νάξου.
Περισσότεροι από 3.000 άνθρωποι βρέθηκαν στην πλατεία Νικηφόρου Μανδηλαρά, όπου τοπικοί φορείς και εκπρόσωποι της αγροτικής κοινότητας συμμετείχαν στη διοργάνωση. Οι επισκέπτες είχαν την ευκαιρία να δοκιμάσουν διαφορετικές συνταγές με πρωταγωνίστρια τη ναξιώτικη πατάτα, ενώ μουσικά και χορευτικά συγκροτήματα πλαισίωσαν την εκδήλωση.
www.worldenergynews.gr
