Η αντιπαράθεση στην Αρκτική συνδέεται παράλληλα με τη Βόρεια Θαλάσσια Διαδρομή, την οποία η Ρωσία επιχειρεί εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία να μετατρέψει σε σημαντικό διεθνή εμπορικό διάδρομο
Η ικανότητα του ΝΑΤΟ να εντοπίζει και να παρακολουθεί ρωσικά υποβρύχια στην Αρκτική αποτελεί κρίσιμο στοιχείο της ναυτικής ασφάλειας στη βόρεια Ευρώπη, όμως οι δημόσιες τοποθετήσεις αξιωματούχων αποκαλύπτουν διαφορετικές εκτιμήσεις για το πόσο μακριά μπορεί να φτάσει αυτή η δυνατότητα.
Τον Μάρτιο, ο υπουργός Άμυνας της Νορβηγίας Τόρε Ο. Σάντβικ δήλωσε με ιδιαίτερη βεβαιότητα ότι το ΝΑΤΟ «δεν χάνει αυτά τα υποβρύχια», αναφερόμενος στην παρακολούθηση των ρωσικών υποβρυχίων που επιχειρούν να εγκαταλείψουν τη χερσόνησο Κόλα. Υποστήριξε μάλιστα ότι Βρετανία, Ηνωμένες Πολιτείες, Γαλλία και Γερμανία βασίζονται στη δυνατότητα της Συμμαχίας να διατηρεί συνεχή εικόνα της θέσης τους.
Η εικόνα που δίνει το ίδιο το στρατιωτικό επιτελείο του ΝΑΤΟ είναι περισσότερο σύνθετη. Ο συνταγματάρχης Μάρτιν Ο’Ντόνελ, εκπρόσωπος του Ανώτατου Στρατηγείου Συμμαχικών Δυνάμεων Ευρώπης, έχει επισημάνει ότι όταν ένα ρωσικό υποβρύχιο εγκαταλείψει τα ρηχά νερά της Θάλασσας του Μπάρεντς και περάσει στον βαθύ Ατλαντικό, η δυσκολία διατήρησης της επαφής «αυξάνεται εκθετικά».
Οι δύο τοποθετήσεις δεν αποτελούν αντιπαράθεση μεταξύ των αξιωματούχων, καθώς προέρχονται από διαφορετικά επίπεδα διοίκησης και έγιναν σε διαφορετικά πλαίσια. Αναδεικνύουν όμως μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην πολιτική βεβαιότητα και στην επιχειρησιακή εκτίμηση: άλλο είναι ο εντοπισμός ενός υποβρυχίου σε μια περιοχή όπου το ΝΑΤΟ έχει αναπτύξει εκτεταμένα μέσα επιτήρησης και άλλο η αδιάλειπτη παρακολούθησή του όταν εισέλθει στον βαθύ ωκεανό.
Η «πύλη» προς τον Ατλαντικό
Το επιχειρησιακό κέντρο που βρίσκεται πίσω από ένα μεγάλο μέρος αυτής της προσπάθειας είναι πραγματικό και ιδιαίτερα σημαντικό. Το Νορβηγικό Κοινό Στρατηγείο στο Ρέιταν, περίπου 400 μέτρα κάτω από ένα βουνό στη βόρεια Νορβηγία, συγκεντρώνει δεδομένα από αισθητήρες που καλύπτουν τη θάλασσα, τον αέρα και το διάστημα.
Η γεωγραφία λειτουργεί προς όφελος του ΝΑΤΟ. Ένα ρωσικό υποβρύχιο που αποπλέει από τη χερσόνησο Κόλα πρέπει να διασχίσει θαλάσσιες περιοχές όπου η Συμμαχία έχει αναπτύξει αεροσκάφη, πλοία, υποβρύχια και άλλους αισθητήρες.
Κομβικό σημείο θεωρείται η θαλάσσια ζώνη μεταξύ της Νήσου της Αρκούδας και του Βόρειου Ακρωτηρίου της Νορβηγίας, μια περιοχή μήκους περίπου 400 μιλίων που αναφέρεται όλο και συχνότερα ως «Bear Gap».
Η πρόκληση αρχίζει όταν τα ρωσικά υποβρύχια αφήνουν πίσω τους τα σχετικά ρηχά νερά και κινούνται προς τον βαθύτερο Ατλαντικό. Εκεί η τεράστια έκταση του ωκεανού προσφέρει περισσότερες δυνατότητες ελιγμών και απόκρυψης.
Η διαφορά αυτή είχε οδηγήσει κατά τον Ψυχρό Πόλεμο στην ανάπτυξη ενός διαφορετικού μοντέλου επιτήρησης. Το ΝΑΤΟ χρησιμοποιούσε το SOSUS, ένα δίκτυο σταθερών υδροφώνων στον βυθό, με συστοιχίες που κάλυπταν μεταξύ άλλων το στρατηγικής σημασίας πέρασμα Γροιλανδίας – Ισλανδίας – Βρετανίας.
Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, το σύστημα περιορίστηκε και η Συμμαχία στράφηκε περισσότερο σε κινητά μέσα, όπως φρεγάτες με συρόμενες συστοιχίες σόναρ, αεροσκάφη P-8 Poseidon και υποβρύχια.
Η αλλαγή είχε ένα προφανές μειονέκτημα. Ένας σταθερός αισθητήρας βρίσκεται μόνιμα στη θέση του. Ένα πλοίο ή ένα αεροσκάφος πρέπει να μετακινηθεί εκεί όπου απαιτείται.
Τι έδειξε η επιχείρηση του Απριλίου
Η επιχείρηση του περασμένου Απριλίου αποτελεί σημαντικό στοιχείο για την αξιολόγηση των δυνατοτήτων της Συμμαχίας, αλλά δεν απαντά σε όλα τα ερωτήματα.
Βρετανία και Νορβηγία εντόπισαν ένα ρωσικό υποβρύχιο κλάσης Akula, το οποίο επιχειρούσε μαζί με δύο ειδικά βαθυσκάφη της GUGI, της ρωσικής Διεύθυνσης Κύριων Ερευνών Βαθέων Θαλασσών. Η δραστηριότητα καταγράφηκε κοντά σε κρίσιμες υποθαλάσσιες υποδομές βόρεια της Βρετανίας.
Ο Βρετανός υπουργός Άμυνας Τζον Χίλι δήλωσε τότε ότι το Akula παρακολουθούνταν όλο το εικοσιτετράωρο και ότι οι βρετανικές δυνάμεις συνέχιζαν να επιτηρούν τα σκάφη της GUGI. Στην επιχείρηση, η οποία διήρκεσε περισσότερο από έναν μήνα, συμμετείχαν επίσης φρεγάτα του Βασιλικού Ναυτικού, αεροσκάφη P-8 της RAF και συμμαχικές δυνάμεις.
Μήνες αργότερα, ωστόσο, αποκαλύφθηκαν περισσότερες λεπτομέρειες. Το Reuters μετέδωσε στις 10 Σεπτεμβρίου, επικαλούμενο δύο δυτικούς αξιωματούχους, ότι τα ρωσικά σκάφη εκπαιδεύονταν στη χρήση όπλου σχεδιασμένου να προκαλεί ζημιές σε υποθαλάσσια καλώδια χωρίς να αφήνει εύκολα ανιχνεύσιμα ίχνη. Σύμφωνα με την ίδια αναφορά, Βρετανία, Νορβηγία και Ηνωμένες Πολιτείες είχαν παρακολουθήσει και αντιμετωπίσει τη δραστηριότητα, εμποδίζοντας την ολοκλήρωση της άσκησης.
Η εξέλιξη αυτή ενισχύει την εικόνα των δυνατοτήτων επιτήρησης των συμμάχων, αλλά ταυτόχρονα δείχνει και τα όρια της δημόσιας πληροφόρησης. Η επιχείρηση αποκαλύφθηκε αρχικά ως επιτυχής παρακολούθηση και μόνο πέντε μήνες αργότερα έγιναν γνωστές πρόσθετες πληροφορίες για τον σκοπό της.
Αυτό είναι αναμενόμενο σε στρατιωτικές επιχειρήσεις, όπου σημαντικό μέρος των πληροφοριών παραμένει απόρρητο. Παράλληλα, όμως, σημαίνει ότι οι δημόσιες ανακοινώσεις δεν αποτυπώνουν κατ’ ανάγκη ολόκληρη την επιχειρησιακή εικόνα.
Τα δύο καλώδια που παραμένουν χωρίς απάντηση
Ένα διαφορετικό ερώτημα προκύπτει από δύο περιστατικά ζημιών σε υποθαλάσσια καλώδια της Νορβηγίας τα τελευταία τέσσερα χρόνια.
Τον Ιανουάριο του 2022 διακόπηκε το καλώδιο οπτικών ινών που συνδέει το αρχιπέλαγος του Σβάλμπαρντ με τη νορβηγική ηπειρωτική χώρα. Ρωσικά αλιευτικά βρίσκονταν στην περιοχή, όμως δεν προέκυψε οριστικό συμπέρασμα για την ευθύνη.
Τον Απρίλιο του 2024 σημειώθηκε νέα ζημιά σε διαφορετικό καλώδιο που εξυπηρετεί την αεροπορική βάση του Έβενες. Και σε αυτή την περίπτωση δεν υπήρξε δημόσια οριστική απόδοση ευθύνης.
Η δραστηριότητα της GUGI προσθέτει βάρος στη συζήτηση, χωρίς όμως να αποτελεί απόδειξη ότι η Ρωσία ευθύνεται για τα συγκεκριμένα περιστατικά. Η ρωσική υπηρεσία διαθέτει εξειδικευμένα σκάφη και βαθυσκάφη για επιχειρήσεις σε μεγάλο βάθος.
Μεταξύ αυτών είναι το Yantar, ένα ρωσικό πλοίο πληροφοριών με βαθυσκάφη που μπορούν να επιχειρούν σε βάθη έως και 6.000 μέτρων. Το βρετανικό υπουργείο Άμυνας έχει επίσης συνδέσει τον κόλπο Όλενια, περίπου 100 χιλιόμετρα από τα νορβηγικά σύνορα, με τη βάση σκαφών της GUGI.
Το γεγονός ότι η GUGI φέρεται να δοκίμαζε τεχνολογία σχεδιασμένη ώστε να δυσχεραίνει την απόδοση ευθύνης για ζημιές σε καλώδια καθιστά τα άλυτα περιστατικά περισσότερο αξιοσημείωτα. Δεν αποδεικνύει όμως ότι το ΝΑΤΟ απέτυχε να εντοπίσει τη δραστηριότητα ή ότι η Ρωσία ευθύνεται για τις συγκεκριμένες ζημιές.
Το αόρατο όριο μεταξύ εντοπισμού και συνεχούς παρακολούθησης
Το ΝΑΤΟ έχει αποδείξει δημόσια ότι μπορεί να εντοπίζει ρωσική υποθαλάσσια δραστηριότητα, να αναγνωρίζει συγκεκριμένες μονάδες και να παρακολουθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα σκάφη που επιχειρούν κοντά σε κρίσιμες υποδομές.
Αυτό που δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα το κοινό είναι πού ακριβώς βρίσκεται το όριο ανάμεσα σε όσα γνωρίζουν οι υπηρεσίες πληροφοριών και σε όσα επιλέγουν οι κυβερνήσεις να δημοσιοποιήσουν.
Μια έρευνα των Sunday Times, την οποία μετέδωσε το BBC, έχει επίσης αναφέρει ότι το Βασιλικό Ναυτικό εντόπισε ρωσικούς αισθητήρες παρακολούθησης σε βρετανικά ύδατα. Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η υποθαλάσσια αντιπαράθεση περιλαμβάνει ταυτόχρονα εντοπισμό, απόκρυψη και επιλεκτική δημοσιοποίηση πληροφοριών.
Υπό αυτό το πρίσμα, η δήλωση του Σάντβικ ότι το ΝΑΤΟ «δεν χάνει» τα ρωσικά υποβρύχια αποτελεί πολύ ευρύτερο ισχυρισμό από την απλή δυνατότητα εντοπισμού τους. Προϋποθέτει συνεχή εικόνα της θέσης τους, κάτι που δεν μπορεί να επαληθευτεί από εξωτερικούς παρατηρητές όσο μεγάλο μέρος των σχετικών δεδομένων παραμένει απόρρητο.
Η Βόρεια Θαλάσσια Διαδρομή προσθέτει μια νέα διάσταση
Η αντιπαράθεση στην Αρκτική συνδέεται παράλληλα με τη Βόρεια Θαλάσσια Διαδρομή, την οποία η Ρωσία επιχειρεί εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία να μετατρέψει σε σημαντικό διεθνή εμπορικό διάδρομο.
Η Κίνα έχει εξελιχθεί στον σημαντικότερο εξωτερικό εμπορικό εταίρο της διαδρομής, αν και η πραγματική κίνηση παραμένει αρκετά χαμηλότερη από τους στόχους που είχε θέσει η Μόσχα. Η ρωσική πλευρά είχε θέσει στόχους για μεταφορά 80 εκατ. τόνων και αργότερα 100 εκατ. τόνων ετησίως, ενώ το 2025 η κίνηση διαμορφώθηκε περίπου στους 37-38 εκατ. τόνους.
Κινεζικές εταιρείες μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων, κυρίως η Sealegend Shipping και η NewNew Shipping Line, πραγματοποίησαν 14 ταξίδια το 2025, έναντι 11 το προηγούμενο έτος. Αντίθετα, μεγάλες ευρωπαϊκές εταιρείες όπως οι Maersk, CMA CGM και Hapag-Lloyd έχουν αποφύγει τη διαδρομή, μεταξύ άλλων λόγω των κυρώσεων και των σχετικών κινδύνων.
Για το Πεκίνο, επομένως, η σταθερότητα και η προβλεψιμότητα της Βόρειας Θαλάσσιας Διαδρομής αποκτούν αυξανόμενη εμπορική σημασία. Η Κίνα δεν χρειάζεται να πάρει θέση στη διαμάχη γύρω από τα ρωσικά υποβρύχια ή τα νορβηγικά καλώδια για να παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις.
Πώς μπορεί να ελεγχθεί στην πράξη η εικόνα
Η συζήτηση για τις δυνατότητες του ΝΑΤΟ δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά σε δημόσιες δηλώσεις αξιωματούχων. Περισσότερα στοιχεία θα μπορούσαν να προκύψουν από κοινοβουλευτικό έλεγχο στη Νορβηγία και τη Βρετανία, μεταξύ άλλων για τη συχνότητα με την οποία οι συμμαχικές δυνάμεις χάνουν την επαφή με ρωσικά υποβρύχια όταν αυτά κατευθύνονται προς τον βαθύ Ατλαντικό.
Επιπλέον, η ολοκλήρωση της νέας υποθαλάσσιας σύνδεσης οπτικών ινών μεταξύ Σβάλμπαρντ, Γιαν Μάγιεν και της νορβηγικής ηπειρωτικής χώρας, που έχει προγραμματιστεί για το 2028, θα αποτελέσει ένα πιο απτό τεστ για την προστασία των κρίσιμων υποδομών.
www.worldenergynews.gr
