Η συμφωνία για τον τερματισμό των εχθροπραξιών και την έναρξη μιας 60ήμερης διαδικασίας διαπραγμάτευσης σε μια σειρά από προσυμφωνημένα βασικά ζητήματα έχει χαιρετιστεί σε μια περιοχή που απεγνωσμένα αναζητά σταθερότητα. Τα κράτη του Κόλπου μπορούν να ανασάνουν με ανακούφιση μετά από μήνες αβεβαιότητας και βομβαρδισμών από το Ιράν εναντίον αμερικανικών στρατιωτικών περιουσιακών στοιχείων και υποδομών στα εδάφη τους, ο Λίβανος έχει μια αχτίδα ελπίδας, παρά τις συνεχιζόμενες επιθέσεις του Ισραήλ, το οποίο έχει καταλάβει σχεδόν το ένα πέμπτο του εδάφους του, και οι παγκόσμιες αγορές έχουν καλωσορίσει το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ και την πτώση των τιμών του πετρελαίου μετά από εβδομάδες αναταραχής.
Το κείμενο της συμφωνίας
Το πλήρες κείμενο της συμφωνίας, που αναμένεται να υπογραφεί επίσημα στη Γενεύη την Παρασκευή 19/6, δεν έχει ακόμη δημοσιευτεί, ωστόσο, οι περισσότερες αναφορές από τρίτους για το τι πραγματικά περιέχει έχουν αντικρουθεί τις τελευταίες ημέρες.
Σύμφωνα με το ιρανικό πρακτορείο ειδήσεων Mehr, το σχέδιο συμφωνίας δίνει στις δύο πλευρές 60 ημέρες για να καταλήξουν σε τελική διευθέτηση σχετικά με το ζήτημα του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν και τι πρέπει να κάνουν με το απόθεμα ουρανίου υψηλού εμπλουτισμού ύψους 440 κιλών. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, πρόκειται να απελευθερωθούν 24 δισεκατομμύρια δολάρια σε παγωμένα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία, ανέφερε το πρακτορείο ειδήσεων. Ωστόσο, οι ΗΠΑ δεν έχουν επιβεβαιώσει τίποτα από αυτά.
Οι συζητήσεις σχετικά με το πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν και την υποστήριξή του σε ένοπλες ομάδες δι' αντιπροσώπων στην περιοχή έχουν αφαιρεθεί από την ατζέντα των διαπραγματεύσεων, πρόσθεσε ο οργανισμός, παρά τις απαιτήσεις των ΗΠΑ στην αρχή του πολέμου.
«Δεν έχει ακόμη διαπραγματευτεί τίποτα ουσιαστικό για το πυρηνικό πρόγραμμα», δήλωσε στο Al Jazeera ο Maneli Mirkhan, στρατηγικός σύμβουλος για το Ιράν και τις παγκόσμιες υποθέσεις. «Το μνημόνιο αποτελεί πλαίσιο για την έναρξη διαπραγματεύσεων, όχι το αποτέλεσμα αυτών».
Τα δύσκολα ζητήματα
Τους επόμενους δύο μήνες, λοιπόν, οι διαπραγματευτές θα πρέπει να αντιμετωπίσουν μερικά από τα πιο δύσκολα ερωτήματα που βασανίζουν τη διπλωματία ΗΠΑ-Ιράν εδώ και δεκαετίες: εάν θα επιτραπεί στο Ιράν να συνεχίσει τον εμπλουτισμό ουρανίου, τι θα συμβεί με το απόθεμά του σε ουράνιο υψηλού εμπλουτισμού, πόσο παρεμβατικές θα είναι οι διεθνείς επιθεωρήσεις και πότε θα πρέπει να γίνει άρση των κυρώσεων.
Ο φάκελος με τα πυρηνικά: Τι χρειάζεται ακόμη να διαπραγματευτούμε;
Το βασικό ζήτημα είναι το μέλλον του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, το οποίο έχει ταλαιπωρήσει τις διαπραγματεύσεις μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσινγκτον εδώ και δεκαετίες. Ένα χάσμα μεταξύ των δύο πλευρών επί του θέματος έχει ήδη εμφανιστεί, με τον Αντιπρόεδρο των ΗΠΑ Βανς να δηλώνει αυτή την εβδομάδα στα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης ότι οι πυρηνικοί επιθεωρητές θα επιτραπεί να επιστρέψουν στο Ιράν για να το βοηθήσουν να «καταστρέψει το άκρως εμπλουτισμένο απόθεμα», και να το διαφημίζει ως βασικό μέρος της συμφωνίας που υπογράφεται την Παρασκευή.
Ωστόσο, Ιρανοί αξιωματούχοι λένε ότι οι διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν θα ξεκινήσουν μόνο μετά την υπογραφή της αρχικής συμφωνίας την Παρασκευή, χωρίς να κάνουν καμία αναφορά σε επιθεωρητές ή στην τύχη του αποθέματος ουρανίου.
Στην καρδιά αυτής της συγκεκριμένης πτυχής της διαμάχης βρίσκεται μια μακροχρόνια διαφωνία σχετικά με τον σκοπό του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, σύμφωνα με τον Σεγέντ Χοσεΐν Μουσαβιάν, Ιρανό υπεύθυνο χάραξης πολιτικής και πρώην διπλωμάτη που υπηρέτησε στην ομάδα διαπραγματεύσεων της Τεχεράνης για τα πυρηνικά σε συνομιλίες με την Ευρωπαϊκή Ένωση και τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας.
Η πιο δύσκολη μάχη θα είναι «να συμβιβαστεί η επιμονή του Ιράν να διατηρήσει ένα ειρηνικό πρόγραμμα εμπλουτισμού στο πλαίσιο της [Συνθήκης για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων], με την απαίτηση της Ουάσιγκτον για αυστηρούς περιορισμούς που διασφαλίζουν ότι το πρόγραμμα δεν μπορεί να εκτραπεί προς στρατιωτικούς σκοπούς», δήλωσε ο Μουσαβιάν στο Al Jazeera.
Αυτό συμβαίνει επειδή , ιδανικά, οι ΗΠΑ θα ήθελαν να αποκλειστεί το Ιράν από οποιαδήποτε διαδικασία εμπλουτισμού - ακόμη και για σκοπούς πυρηνικής ενέργειας - για περίπου 20 χρόνια. Το χάσμα μεταξύ των δύο θέσεων, επομένως, είναι μεγάλο.
Οι υπόλοιπες διαπραγματεύσεις είναι πιθανό να επικεντρωθούν στα επίπεδα εμπλουτισμού ουρανίου· στο μέγεθος και τη διάθεση του αποθέματος ουρανίου του Ιράν, συμπεριλαμβανομένου του εάν παραμένει στο Ιράν, αραιώνεται ή μεταφέρεται στο εξωτερικό· στην τύχη των προηγμένων φυγοκεντρητών που χρησιμοποιούνται για τον εμπλουτισμό ουρανίου· και στις ρυθμίσεις επαλήθευσης και παρακολούθησης, λένε οι αναλυτές - όλα εξαιρετικά περίπλοκα ζητήματα που χρειάστηκαν χρόνια, αντί για εβδομάδες, για να διαπραγματευτούν - με τη συμβολή εξειδικευμένων πυρηνικών εμπειρογνωμόνων - για την πυρηνική συμφωνία του Κοινού Ολοκληρωμένου Σχεδίου Δράσης (JCPOA) μεταξύ του Ιράν, των ΗΠΑ και άλλων χωρών το 2015. Ο Τραμπ έβγαλε τις ΗΠΑ από τη συμφωνία αυτή το 2018.
Ο στόχος της Ουάσινγκτον, είναι να περιορίσει τις πυρηνικές ικανότητες της Τεχεράνης σε έναν «γνήσια πολιτικό σκοπό». Ενώ ανεξάρτητοι επιθεωρητές επιβεβαίωσαν ότι το Ιράν είχε τηρήσει τη δέσμευσή του να περιορίσει τον εμπλουτισμό ουρανίου στο 3,67% στο πλαίσιο της JCPOA, άρχισε να εμπλουτίζει σε πολύ υψηλότερα επίπεδα κάποια στιγμή αφότου οι ΗΠΑ αποσύρθηκαν από τη συμφωνία και επανέφεραν τις κυρώσεις. Τώρα, πιστεύεται ότι φιλοξενεί περίπου 440 κιλά ουρανίου εμπλουτισμένου στο 60% - όχι αρκετά για όπλα βαθμού 90% - αλλά αρκετά για να επιτύχουν μια σύντομη διαδικασία για να φτάσουν σε αυτό το 90%.
Στην αρχή του πολέμου, οι ΗΠΑ δήλωσαν ότι ήθελαν να τους παραδοθεί αυτό το απόθεμα. Το Ιράν απέρριψε αυτήν την ιδέα, αν και κατά καιρούς φάνηκε πρόθυμο να συζητήσει την παράδοσή του σε τρίτο μέρος ή την αραίωσή του σε επίπεδα πυρηνικής ισχύος.
«Για την Ισλαμική Δημοκρατία, το πυρηνικό πρόγραμμα θεωρείται από πολλούς εντός του συστήματος ως στρατηγική εγγύηση για την επιβίωση του καθεστώτος», δήλωσε η Μιρκχάν.
«Ο σκληρός πυρήνας του καθεστώτος, ο οποίος έχει εδραιώσει την επιρροή του στο κράτος τους τελευταίους μήνες, έχει δείξει ελάχιστες ενδείξεις ότι είναι διατεθειμένος να εγκαταλείψει αυτή τη λογική».
Τα Στενά του Ορμούζ
Η συζήτηση για το Στενό του Ορμούζ καταδεικνύει ότι η μεγαλύτερη πρόκληση δεν αφορά τόσο το αν μπορεί να εφαρμοστεί οποιαδήποτε συμφωνία - αλλά το αν μπορεί να διατηρηθεί με την πάροδο του χρόνου, πρόσθεσε.
«Το μνημόνιο μιλά για πλήρες άνοιγμα του στενού, ωστόσο Ιρανοί αξιωματούχοι παρουσιάζουν ήδη αυτή τη δέσμευση ως προσωρινό άνοιγμα υπό συνεχή κοινή διαχείριση με το Ομάν», εξήγησε η Μιρκχάν.
Ένα ερώτημα θα είναι αν το Ιράν θα αρχίσει να χρεώνει τέλη στο στενό. Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, δεν μπορεί να επιβάλλει διόδια για τη διέλευση, αλλά μπορεί να χρεώνει για υπηρεσίες που παρέχονται στα πλοία που διέρχονται από τα χωρικά του ύδατα. Ο πόλεμος έχει πείσει το Ιράν ότι πρέπει να βλέπει το Στενό του Ορμούζ μέσα από ένα νέο πρίσμα από τώρα και στο εξής - τόσο ως στρατηγική μόχλευση όσο και ως τρόπο για να κερδίσει χρήματα μετά από χρόνια που παραλύθηκε από τις κυρώσεις των ΗΠΑ και, τώρα, χτυπήθηκε από τους πυραύλους του.
Εμπιστοσύνη και το ερώτημα των 24 δισεκατομμυρίων δολαρίων
Τη Δευτέρα 15/6, το Ιράν και το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) ισχυρίστηκε ότι η συμφωνία της Παρασκευής θα παράσχει στο Ιράν 24 δισεκατομμύρια δολάρια σε παγωμένα περιουσιακά στοιχεία κατά τη διάρκεια της 60ήμερης περιόδου διαπραγματεύσεων, με τα μισά από αυτά να πρέπει να καταβληθούν πριν από την έναρξη των συνομιλιών. Αλλά ο Αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, Τζ. Ντ. Βανς, το διέψευσε. Δήλωσε στον αμερικανικό ραδιοτηλεοπτικό φορέα CBS: «Όταν οι άνθρωποι λένε ότι θα απελευθερωθούν δισεκατομμύρια δολάρια σε περιουσιακά στοιχεία, αυτό δεν είναι αλήθεια. Αυτό που είναι αλήθεια είναι ότι το Ιράν θα έχει ένα πολύ καλύτερο και πολύ πιο ευημερούν μέλλον εάν τηρήσει τις υποχρεώσεις που αναλαμβάνει σε αυτή τη συμφωνία».
Αυτό μπορεί να εξηγήσει γιατί το μνημόνιο φέρεται να προκαταβάλλει μέτρα όπως εξαιρέσεις από κυρώσεις, πρόσβαση σε παγωμένα περιουσιακά στοιχεία και άλλες μορφές οικονομικής ανακούφισης, πρόσθεσε.
Τι πέτυχε ο πόλεμος ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν;
Οι επικριτές της συμφωνίας ΗΠΑ-Ιράν, καθώς και της απόφασης της Ουάσινγκτον να προχωρήσει σε πόλεμο εξαρχής, λένε ότι η ατζέντα των συνομιλιών έχει περιοριστεί τόσο πολύ που μπορεί απλώς να αναβάλλει μελλοντικές κρίσεις.
Ορισμένοι αξιωματούχοι της εποχής Ομπάμα που βοήθησαν στη διαπραγμάτευση της πυρηνικής συμφωνίας του Ιράν το 2015, την οποία αργότερα ο Τραμπ ακύρωσε, υποστήριξαν ότι οι ΗΠΑ βρίσκονταν σε πολύ καλύτερη διαπραγματευτική θέση με το Ιράν για τον πυρηνικό του φάκελο πριν από την έναρξη του πολέμου. Τώρα, μεγάλο μέρος της προσπάθειας θα καταβληθεί για την εξασφάλιση της επαναλειτουργίας του Στενού του Ορμούζ, το οποίο ήταν εντελώς ελεύθερο για τη ναυτιλία πριν από τα τέλη Φεβρουαρίου.
«Αυτή η συμφωνία ανοίγει ξανά μια υδάτινη περιοχή που ήταν ανοιχτή πριν από τον πόλεμο και ξεκινά μια πυρηνική διαπραγμάτευση πολύ πιο περιορισμένη από αυτήν που επιδίωκε ο Τραμπ πριν από τον πόλεμο», έγραψε σε μια ανάρτηση στο X αυτή την εβδομάδα ο Μπεν Ρόουντς, ο οποίος διετέλεσε αναπληρωτής σύμβουλος εθνικής ασφάλειας του Ομπάμα.
Τα σημεία αγκάθια
Ο Τούσι είπε ότι το πυρηνικό ζήτημα μπορεί στην πραγματικότητα να είναι πιο δύσκολο να επιλυθεί τώρα από ό,τι πριν από τον πόλεμο. «Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν είναι πιο θαμμένο και συγκαλυμμένο, η δυσπιστία είναι βαθύτερη και οι εσωτερικές πολιτικές πιέσεις και στις δύο πλευρές έχουν ενταθεί», είπε.
Ωστόσο, και οι δύο κυβερνήσεις έχουν πλέον βιώσει το κόστος και τους κινδύνους της άμεσης στρατιωτικής αντιπαράθεσης, κάτι που θα μπορούσε να δημιουργήσει κίνητρα για συμβιβασμούς που δεν υπήρχαν προηγουμένως, είπε ο Τούσι.
Η στένωση της ατζέντας για συζήτηση έχει τους δικούς της κινδύνους, λένε οι παρατηρητές.
Οι επόμενες 60 ημέρες μπορεί να καθορίσουν όχι μόνο το εάν η Ουάσινγκτον και η Τεχεράνη μπορούν να συμφωνήσουν για τον εμπλουτισμό και την άρση των κυρώσεων, αλλά και το εάν μια εκεχειρία που έχει σχεδιαστεί για να τερματίσει έναν πόλεμο μπορεί να εξελιχθεί σε μια ευρύτερη συμφωνία ικανή να αποτρέψει τον επόμενο.
«Κατά ειρωνικό τρόπο, ενώ ο πρόσφατος πόλεμος έχει αυξήσει την δυσπιστία και την πολιτική αντίθεση και από τις δύο πλευρές, μπορεί επίσης να έχει διευκρινίσει το κόστος της σύγκρουσης», δήλωσε ο Μουσαβιάν.
www.worldenergynews.gr
