Ύστερα από πέντε χρόνια αβεβαιότητας και επίπονων διαπραγματεύσεων μετά το Brexit, το Λονδίνο, η Μαδρίτη και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέληξαν σε συμφωνία 1.018 σελίδων για την ελεύθερη διακίνηση προσώπων μεταξύ του Γιβραλτάρ και της Ισπανίας
Το 2026 σηματοδοτεί μια νέα φάση στη μακρόχρονη διαμάχη μεταξύ της Ισπανίας και του Ηνωμένου Βασιλείου για το Γιβραλτάρ, το μικρό βρετανικό υπερπόντιο έδαφος έκτασης 6,8 τετραγωνικών χιλιομέτρων και περίπου 40.000 κατοίκων στο νότιο άκρο της Ιβηρικής Χερσονήσου.
Ύστερα από πέντε χρόνια αβεβαιότητας και επίπονων διαπραγματεύσεων μετά το Brexit, το Λονδίνο, η Μαδρίτη και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέληξαν σε συμφωνία 1.018 σελίδων για την ελεύθερη διακίνηση προσώπων μεταξύ του Γιβραλτάρ και της Ισπανίας.
Η συμφωνία, η οποία τίθεται προσωρινά σε ισχύ στις 15 Ιουλίου του τρέχοντος, προβλέπει την κατάργηση του χερσαίου φράγματος με τη γειτονική πόλη Λα Λίνεα της Ανδαλουσίας, καθώς και την άρση των ελέγχων για τα εμπορεύματα και περίπου 15.000 διασυνοριακούς εργαζομένους, οι περισσότεροι εκ των οποίων είναι Ισπανοί. Αν και το Γιβραλτάρ δεν εντάσσεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση, θα εφαρμόζει τους κανόνες της Συνθήκης Σένγκεν και θα συμμετέχει σε νέα τελωνειακή ένωση.
Το Brexit ενίσχυσε σημαντικά τη διαπραγματευτική θέση της Ισπανίας. Ήδη από το 2020, το Γιβραλτάρ είχε εξαιρεθεί από τη Συμφωνία Εμπορίου και Συνεργασίας ΕΕ–Ηνωμένου Βασιλείου, ώστε να υπάρξουν ξεχωριστές διαπραγματεύσεις που θα λάμβαναν υπόψη τις περιφερειακές επιδιώξεις της Μαδρίτης.
Η νέα συμφωνία έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στη Βρετανία. Βουλευτές των Συντηρητικών και του Reform UK τη χαρακτηρίζουν «καταστροφική υποχώρηση», ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία η κυβέρνηση των Εργατικών υπό τον Κιρ Στάρμερ διαπραγματεύεται και τη μεταβίβαση του Αρχιπελάγους Τσάγκος στον Μαυρίκιο.
Το ιστορικό
Το ιστορικό
Η διαμάχη για το Γιβραλτάρ έχει βαθιές ιστορικές ρίζες. Το έδαφος καταλήφθηκε από αγγλοολλανδικό στόλο κατά τον Πόλεμο της Ισπανικής Διαδοχής και παραχωρήθηκε επισήμως στη Βρετανία με τη Συνθήκη της Ουτρέχτης το 1713. Έκτοτε, η Ισπανία επιχείρησε επανειλημμένα να ανακτήσει τον έλεγχο της περιοχής, χωρίς επιτυχία. Η Μεγάλη Πολιορκία του Γιβραλτάρ μεταξύ 1779 και 1783 παραμένει έως σήμερα ισχυρό στοιχείο της τοπικής ταυτότητας.
Το 1946 το Γιβραλτάρ εντάχθηκε στον κατάλογο των μη αυτόνομων εδαφών του ΟΗΕ προς αποαποικιοποίηση. Η Ισπανία αξιοποίησε τις σχετικές αποφάσεις του Οργανισμού για να πιέσει το Λονδίνο σε διμερείς διαπραγματεύσεις περί κυριαρχίας. Το Ηνωμένο Βασίλειο, αντίθετα, υποστήριξε ότι οποιαδήποτε αλλαγή καθεστώτος προϋποθέτει την άσκηση του δικαιώματος αυτοδιάθεσης από τους κατοίκους του Γιβραλτάρ.
Το 1969, μετά το δημοψήφισμα στο οποίο το 99,64% των κατοίκων τάχθηκε υπέρ της παραμονής υπό βρετανική κυριαρχία, το καθεστώς του στρατηγού Φράνκο επέβαλε οικονομικό αποκλεισμό, έκλεισε τα σύνορα και διέκοψε κάθε επικοινωνία με τον θύλακα. Μετά την πτώση της δικτατορίας, οι δύο χώρες προχώρησαν σε σταδιακή εξομάλυνση των σχέσεων, οδηγώντας στη Διακήρυξη της Λισαβόνας το 1980 και στη Συμφωνία των Βρυξελλών το 1984, που επέτρεψαν την επαναλειτουργία των συνόρων.
Παρά τη βελτίωση των διμερών σχέσεων, οι κάτοικοι του Γιβραλτάρ παρέμειναν σταθερά προσηλωμένοι στη βρετανική κυριαρχία. Το 2002, το 98% απέρριψε πρόταση για καθεστώς κοινής κυριαρχίας Βρετανίας–Ισπανίας.
Η νέα συμφωνία μετά το Brexit αποτρέπει το ενδεχόμενο αυστηρών συνοριακών ελέγχων που θα έπλητταν σοβαρά την τοπική οικονομία. Ωστόσο, εγείρει νέα ζητήματα κυριαρχίας. Παρότι το άρθρο 2 της συμφωνίας προστατεύει τη βρετανική κυριαρχία, το Λονδίνο παραχωρεί στην πράξη μέρος των αρμοδιοτήτων ελέγχου εισόδου στη Μαδρίτη. Όσοι φθάνουν αεροπορικώς ή δια θαλάσσης στο Γιβραλτάρ θα υποβάλλονται πλέον σε διπλό έλεγχο από τοπικές και ισπανικές αρχές, με τους Ισπανούς αξιωματούχους να εφαρμόζουν τους κανόνες της Σένγκεν.
Για πρώτη φορά εδώ και τρεις αιώνες, ισπανικές αρχές θα έχουν τη δυνατότητα να εμποδίζουν την είσοδο Βρετανών υπηκόων στο Γιβραλτάρ. Αν και Βρετανοί αξιωματούχοι παρομοιάζουν το μοντέλο με τους γαλλικούς ελέγχους στον σταθμό Σεν Πάνκρας του Λονδίνου, οι επικριτές επισημαίνουν ότι το Γιβραλτάρ παραμένει αντικείμενο ενεργών εδαφικών διεκδικήσεων από την Ισπανία.
Η οικονομική διάσταση αποτελεί επίσης κρίσιμο στοιχείο της αντιπαράθεσης. Το Γιβραλτάρ διαθέτει ιδιαίτερα ευνοϊκό φορολογικό καθεστώς, χωρίς φόρους κληρονομιάς, περιουσίας, κεφαλαιακών κερδών ή τραπεζικών τόκων, ενώ ο εταιρικός φόρος διαμορφώνεται περίπου στο 15%. Περισσότερες από 6.000 επιχειρήσεις δραστηριοποιούνται εκεί, κυρίως στους τομείς των διαδικτυακών τυχερών παιχνιδιών, των χρηματοοικονομικών υπηρεσιών και των ασφαλίσεων.
Η απουσία ΦΠΑ καθιστά προϊόντα όπως καπνός, αλκοόλ και καύσιμα σημαντικά φθηνότερα από ό,τι στις γειτονικές περιοχές της Ανδαλουσίας. Η προσαρμογή στους ευρωπαϊκούς τελωνειακούς και φορολογικούς κανόνες ενδέχεται να μειώσει το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα του Γιβραλτάρ, γεγονός που προκαλεί ανησυχίες για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του οικονομικού του μοντέλου.
Παράλληλα, η Ισπανία αντιμετωπίζει και δικές της προκλήσεις. Οποιαδήποτε προσπάθεια επαναδιαπραγμάτευσης της κυριαρχίας του Γιβραλτάρ θα μπορούσε να αναζωπυρώσει αιτήματα αυτονομίας στην Καταλονία, τη Χώρα των Βάσκων και τη Γαλικία. Επιπλέον, η Μαδρίτη βρίσκεται αντιμέτωπη με τις μαροκινές διεκδικήσεις στις ισπανικές κτήσεις της Θέουτα και της Μελίγια, καθώς και σε μικρότερα εδάφη στη Μεσόγειο.
Καθώς πλησιάζουν οι ισπανικές εκλογές του 2027 και ενισχύονται πολιτικές δυνάμεις όπως το κόμμα VOX, το μέλλον της συμφωνίας παραμένει αβέβαιο. Αν και η νέα διευθέτηση διευκολύνει την καθημερινότητα και ενισχύει τις οικονομικές σχέσεις, δεν λύνει το θεμελιώδες ζήτημα της κυριαρχίας. Αντίθετα, δημιουργεί ένα νέο πλαίσιο αλληλεξάρτησης, στο οποίο η Ισπανία αποκτά περισσότερα εργαλεία επιρροής, χωρίς ωστόσο να πλησιάζει άμεσα στην επίτευξη του διαχρονικού της στόχου: την ανάκτηση του Γιβραλτάρ.
