Μια πρόσφατη μελέτη με τίτλο «Η Οικονομία των Καφετεριών» (The Café Economy), που εκπονήθηκε από το Ελληνικό Παρατηρητήριο του London School of Economics (LSE), αποκαλύπτει μια δυσάρεστη αλήθεια σχετικά με τον μετασχηματισμό της ελληνικής οικονομίας μετά την περίοδο των προγραμμάτων οικονομικής διάσωσης (μνημονίων).
Η νέα μελέτη
Η μελέτη, η οποία συντάχθηκε από τους Μιχάλη Νικηφόρο, Βλάση Μίσσο, Χρήστο Πέρρο και Νικόλαο Ροδουσάκη, αναλύει πώς η Ελλάδα μετατράπηκε σε μια «οικονομία καφετεριών». Ο όρος αυτός περιγράφει τη μαζική επέκταση του κλάδου των υπηρεσιών διαμονής και εστίασης (AFSA), ο οποίος περιλαμβάνει όλες τις δραστηριότητες που σχετίζονται με τον τουρισμό: εστιατόρια, μπαρ, ξενοδοχεία, ψυχαγωγία, βραχυπρόθεσμες μισθώσεις και άλλα.
Χρησιμοποιώντας τον όρο «οικονομία καφετεριών», οι ερευνητές στρέφουν την προσοχή στο «προφανές αλλά αγνοούμενο ζήτημα» (το λεγόμενο «ελέφαντα στο δωμάτιο»): παρά τις μεγάλες υποσχέσεις για ένα νέο «αναπτυξιακό πρότυπο», η Ελλάδα φαίνεται εγκλωβισμένη σε ένα μοντέλο ανάπτυξης που στηρίζεται σε «πήλινα πόδια» εδώ και δεκαπέντε χρόνια.
Ελλάδα: Ανισομερής τουριστική ανάπτυξη και κατάρρευση της παραγωγικότητας
Οι ερευνητές εξέτασαν πώς, μετά από χρόνια λιτότητας και διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που απελευθέρωσαν τις αγορές εργασίας και προϊόντων, οι δραστηριότητες που σχετίζονται με τον τουρισμό αναπτύχθηκαν δυσανάλογα σε σύγκριση με άλλους κλάδους. Αυτή η ανισομερής ανάπτυξη υπήρξε καθοριστικός παράγοντας για τη δραστική μείωση της συνολικής οικονομικής παραγωγικότητας.
Αντί για την υποσχόμενη αύξηση της παραγωγικότητας μέσω των μεταρρυθμίσεων των προγραμμάτων διάσωσης, η ελληνική οικονομία βίωσε το αντίθετο: απότομη πτώση της παραγωγικότητας της εργασίας και σημαντική ανακατανομή της απασχόλησης προς κλάδους χαμηλής παραγωγικότητας, και συγκεκριμένα προς τον κλάδο των υπηρεσιών διαμονής και εστίασης (AFSA).
Η Grecian Delight στηρίζει την Ελλάδα
Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι οι κύριες αιτίες της κατάρρευσης της παραγωγικότητας ήταν η μείωση της συνολικής ζήτησης και η απότομη πτώση των πραγματικών μισθών. Η παραγωγικότητα της εργασίας μειώθηκε κατά 16% μεταξύ 2009 και 2024 και παραμένει κάτω από τα επίπεδα προ της κρίσης. Οι πραγματικοί μισθοί μειώθηκαν ακόμη πιο απότομα, καταγράφοντας πτώση της τάξης του 26% έως 35% συνολικά, και έως και 60% στον τουριστικό κλάδο.
Το φαινόμενο αυτό σηματοδοτεί μια βίαιη ανακατανομή του εισοδήματος εις βάρος της εργασίας. Η μετατόπιση της απασχόλησης προς τον κλάδο των υπηρεσιών διαμονής και εστίασης ευθύνεται για περίπου το ένα τρίτο της συνολικής μείωσης της παραγωγικότητας της εργασίας. Η κατάσταση αυτή επιδεινώθηκε από την απώλεια εκατοντάδων χιλιάδων θέσεων εργασίας σε παραγωγικούς τομείς, όπως η μεταποίηση, καθώς και από την έλλειψη θέσεων απασχόλησης στους τομείς της υψηλής τεχνολογίας και της καινοτομίας.
Ιστορική οπισθοδρόμηση σε ένα μοντέλο διττής φύσης
Η μελέτη εξηγεί ότι το αναπτυξιακό μοντέλο της Ελλάδας αποκτά χαρακτήρα «διττής φύσης» (dual model) — μια μορφή ιστορικής οπισθοδρόμησης που χαρακτηρίζει συνήθως τις λιγότερο ανεπτυγμένες οικονομίες ή τις οικονομίες σε μετάβαση. Σε αυτό το μοντέλο, η ανάπτυξη βασίζεται σε τομείς χαμηλής παραγωγικότητας, οι οποίοι απορροφούν την ανεργία μέσω φθηνού εργατικού δυναμικού, γεγονός που καθίσταται εφικτό χάρη στη συμπίεση των μισθών.
Οι ερευνητές καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι τα τρία προγράμματα οικονομικής διάσωσης που εφαρμόστηκαν μεταξύ 2010 και 2018, αντί να ενισχύσουν την ανταγωνιστικότητα, πυροδότησαν μια βαθιά ύφεση από την οποία η ελληνική οικονομία δεν έχει ακόμη ανακάμψει πλήρως. Επισημαίνουν μάλιστα ότι ακόμη και το ΔΝΤ ζήτησε συγγνώμη επειδή υποτίμησε τις αρνητικές επιπτώσεις της απότομης δημοσιονομικής συρρίκνωσης.
Το υπερ-εκπαιδευμένο αλλά χαμηλά αμειβόμενο εργατικό δυναμικό
Η έρευνα του LSE αναδεικνύει τις δραματικές αλλαγές στο εργατικό δυναμικό του κλάδου AFSA (Διαμονή, Εστίαση, Υπηρεσίες Τροφίμων και Ποτών) κατά την περίοδο 2009-2023:
-Η απασχόληση στον κλάδο AFSA αυξήθηκε ραγδαία, κατά 87%.
-Η Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία αυξήθηκε κατά 11%.
Ο κλάδος AFSA αναδείχθηκε στον μεγαλύτερο εργοδότη της ελληνικής οικονομίας, χαρακτηριζόμενος από χαμηλούς μισθούς και αύξηση της επισφαλούς ή μερικής απασχόλησης.
Το εργατικό δυναμικό στον τουρισμό διαθέτει υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο, αλλά αντιμετωπίζει το πρόβλημα της υποαπασχόλησης, καθώς πολλοί πτυχιούχοι πανεπιστημίου εργάζονται σε θέσεις που δεν απαιτούν εξειδικευμένες δεξιότητες. Τα στοιχεία της Eurostat επιβεβαιώνουν ότι η Ελλάδα καταγράφει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά νέων πτυχιούχων με προσόντα ανώτερα των απαιτούμενων για τη θέση εργασίας τους («overqualified») στην Ευρώπη (μετά την Ισπανία), καθώς πάνω από το 86% των νέων πτυχιούχων στον κλάδο του τουρισμού και της φιλοξενίας απασχολείται σε θέσεις κατώτερες των προσόντων του.
Το θετικό στοιχείο: Εξωτερικό ισοζύγιο
Ο τουριστικός κλάδος συνέβαλε καθοριστικά στη βελτίωση του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Το εμπορικό πλεόνασμα στις ταξιδιωτικές υπηρεσίες βελτιώθηκε κατά πέντε ποσοστιαίες μονάδες μεταξύ 2009 και 2023, αντιπροσωπεύοντας περίπου το ήμισυ της συνολικής μείωσης του ελλείμματος του ισο Τα αρνητικά: Διαρθρωτικές ευπάθειες
Η υπερβολική εξάρτηση από τον τουρισμό και μια οικονομία υπηρεσιών χαμηλής παραγωγικότητας, χαμηλών μισθών και έντασης εργασίας έχει οδηγήσει σε σοβαρές διαρθρωτικές αδυναμίες:
Κοινωνική και περιβαλλοντική υποβάθμιση: Η δυσανάλογη ανάπτυξη συμβάλλει στην περιβαλλοντική και πολιτισμική υποβάθμιση, φαινόμενα που συχνά ομαδοποιούνται υπό τον όρο «υπερτουρισμός».
Στεγαστική κρίση: Η αύξηση των βραχυχρόνιων μισθώσεων και των ξένων επενδύσεων σε ακίνητα οδηγεί σε άνοδο των ενοικίων, καθιστώντας τα μη προσιτά για τους ντόπιους εργαζόμενους.
Εξάρτηση: Καθώς η «οικονομία των καφέ» διογκώνεται εις βάρος άλλων κλάδων, αυξάνεται η εξάρτηση από την εξωτερική ζήτηση και τις εποχικές διακυμάνσεις της, καθιστώντας ολόκληρες περιοχές ευάλωτες στις μεταβολές της τουριστικής κίνησης.
Οι ερευνητές έχουν προειδοποιήσει ότι οι χαμηλοί μισθοί μειώνουν το κίνητρο για καινοτομία και τεχνολογική πρόοδο, υπονομεύοντας τελικά την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας.
www.worldenergynews.gr
