Atlantic Council: Πως η ενίσχυση του κινεζικού γουάν από το ΔΝΤ πριν 10 χρόνια απειλεί το παγκόσμιο νομισματικό σύστημα

Πριν από μία δεκαετία, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) αποφάσισε να εντάξει το κινεζικό νόμισμα, το γνωστό γουάν, στο καλάθι των νομισμάτων που διαμορφώνουν τα Ειδικά Τραβηκτικά Δικαιώματα (SDR). Η απόφαση μπορεί να έμοιαζε τότε με μια τεχνική νομισματική εξέλιξη, στην πραγματικότητα όμως αποτέλεσε σημαντικό ορόσημο, καθώς έφερε το κινεζικό νόμισμα στην ίδια θεσμική κατηγορία με το δολάριο ΗΠΑ, το ευρώ, τη βρετανική λίρα και το ιαπωνικό γεν.

 

Ωστόσο, η επιλογή του ΔΝΤ ήταν ήδη από το 2016 αντικείμενο έντονης συζήτησης, καθώς το Πεκίνο διατηρούσε αυστηρούς περιορισμούς στην κίνηση κεφαλαίων και στη διαπραγμάτευση του νομίσματός του στις διεθνείς αγορές. Δέκα χρόνια αργότερα, ενισχύεται η άποψη ότι η συγκεκριμένη απόφαση μπορεί να συνέβαλε, έστω έμμεσα, στη δημιουργία ενός περισσότερο κατακερματισμένου παγκόσμιου νομισματικού συστήματος.

 

Το 2016, παρά την ταχεία άνοδο της Κίνας ως εμπορικής δύναμης, το γουάν είχε περιορισμένη παρουσία στα συναλλαγματικά αποθέματα των κεντρικών τραπεζών. Η σημασία του ήταν αντίστοιχη με εκείνη του καναδικού και του αυστραλιανού δολαρίου, ενώ στις διεθνώς διαπραγματεύσιμες ισοτιμίες παρέμενε σχετικά περιθωριακό νόμισμα.

 

Βασικός λόγος ήταν η πολιτική του Πεκίνου, το οποίο διατηρούσε αυστηρό έλεγχο στις εισροές και εκροές κεφαλαίων, αλλά και στις διακυμάνσεις του γουάν στις αγορές συναλλάγματος. Υπό αυτές τις συνθήκες, η απόφαση του ΔΝΤ να το συμπεριλάβει στα βασικά νομίσματα του SDR αντιμετωπίστηκε με σημαντικό σκεπτικισμό.

 

Έκτοτε, η εικόνα της Κίνας στην παγκόσμια οικονομία έχει μεταβληθεί δραστικά. Η χώρα έχει εξελιχθεί στον μεγαλύτερο εξαγωγέα βιομηχανικών προϊόντων στον κόσμο, ενώ η χρήση του γουάν για τη χρηματοδότηση και τον διακανονισμό εμπορικών συναλλαγών έχει αυξηθεί θεαματικά. Το 2024, το κινεζικό νόμισμα χρησιμοποιήθηκε στο 27% του εμπορίου αγαθών της Κίνας και στο 32% του εμπορίου υπηρεσιών.

 

Παρά την εξέλιξη αυτή, ο έλεγχος του Πεκίνου πάνω στον λογαριασμό κεφαλαίων παραμένει σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητος, ενώ η ενσωμάτωση του γουάν στις παγκόσμιες αγορές συναλλάγματος εξακολουθεί να υπόκειται σε αυστηρούς περιορισμούς.

 

Υπό την ηγεσία του Σι Τζινπίνγκ, η Κίνα έχει αξιοποιήσει αυτούς τους περιορισμούς ώστε να διατηρεί τους εγχώριους χρηματοδοτικούς πόρους διαθέσιμους για την υλοποίηση στρατηγικών επενδύσεων, μεταξύ άλλων στην προηγμένη τεχνολογία. Παράλληλα, επιδιώκει να περιορίσει την έκθεσή της στο δολαριακό χρηματοπιστωτικό σύστημα και να μειώσει την ευπάθειά της σε ενδεχόμενες οικονομικές κυρώσεις.

 

Η συγκεκριμένη πολιτική, ωστόσο, έχει προκαλέσει εντάσεις με τους εμπορικούς εταίρους της Κίνας. Ένα διαχρονικά υποτιμημένο γουάν έχει συμβάλει στη διατήρηση του τεράστιου εμπορικού πλεονάσματος της χώρας απέναντι στον υπόλοιπο κόσμο.

 

Η απόφαση του ΔΝΤ να εντάξει το γουάν στο SDR αποσκοπούσε στην ενίσχυση των δεσμών του Ταμείου με μία από τις σημαντικότερες οικονομίες του πλανήτη. Το κινεζικό νόμισμα, όμως, εντάχθηκε στο σύστημα ενώ η Κίνα εξακολουθούσε να εφαρμόζει ένα νομισματικό καθεστώς θεμελιωδώς διαφορετικό από τα περισσότερο ανοικτά συστήματα των υπόλοιπων νομισμάτων του SDR.

 

Το ΔΝΤ υιοθέτησε τότε μια σχετικά ευρεία ερμηνεία του όρου «ελεύθερα χρησιμοποιήσιμο» νόμισμα, θεωρώντας ότι το γουάν πληρούσε τα απαιτούμενα κριτήρια. Η απόφαση βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην προσδοκία ότι η Κίνα θα συνέχιζε τις μεταρρυθμίσεις και τελικά θα χαλάρωνε τους περιορισμούς στην κίνηση του νομίσματος και των κεφαλαίων.

 

Από το 2016 και μετά, το Πεκίνο έχει πράγματι προχωρήσει σε ορισμένες αλλαγές. Έχει επιτρέψει μεγαλύτερη συμμετοχή ξένων επενδυτών στις κινεζικές αγορές μετοχών και ομολόγων, ενώ έχει δώσει περιορισμένες δυνατότητες σε Κινέζους επενδυτές να τοποθετούν κεφάλαια σε ξένα περιουσιακά στοιχεία, κυρίως μέσω του Χονγκ Κονγκ.

 

Παράλληλα, η Κίνα ενθάρρυνε τις καταθέσεις γουάν εκτός συνόρων, διεύρυνε τον δανεισμό σε γουάν και επέκτεινε την έκδοση ομολόγων σε κινεζικό νόμισμα εκτός της ηπειρωτικής Κίνας. Τα τελευταία χρόνια έχει επίσης προωθήσει συστήματα διασυνοριακών πληρωμών που βασίζονται στο γουάν. Ωστόσο, όλες αυτές οι πρωτοβουλίες διεθνοποίησης εξακολουθούν να λειτουργούν υπό στενή κρατική εποπτεία.

 

Στο τέλος του 2024, μόλις το 3,8% των διεθνών πληρωμών, δηλαδή μια ευρύτερη κατηγορία από τη χρηματοδότηση και τον διακανονισμό του εμπορίου, πραγματοποιούνταν σε γουάν. Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η θέση του νομίσματος στα συναλλαγματικά αποθέματα των κεντρικών τραπεζών. Τον Ιούλιο, το γουάν ήταν μόλις το έκτο σημαντικότερο αποθεματικό νόμισμα, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 2% των συνολικών αποθεμάτων.

 

Το ποσοστό αυτό υπολείπεται όχι μόνο εκείνων των τεσσάρων άλλων νομισμάτων του SDR, αλλά και του καναδικού δολαρίου, το οποίο δεν περιλαμβάνεται στο καλάθι. Παράλληλα, το μερίδιο του γουάν στα παγκόσμια συναλλαγματικά αποθέματα έχει παραμείνει σχεδόν αμετάβλητο από το 2016.

 

Το αποτέλεσμα είναι ένα νόμισμα με αυξανόμενη διεθνή εμβέλεια, αλλά με πολύ μικρότερη ενσωμάτωση στην παγκόσμια οικονομία σε σύγκριση με τα υπόλοιπα νομίσματα του SDR. Ο Μπάστιαν φον Μπετσβιτς, επικεφαλής των παγκόσμιων χρηματοπιστωτικών αγορών στο Συμβούλιο των Διοικητών της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ, σημείωσε το 2024 ότι η διαχείριση της συναλλαγματικής ισοτιμίας από το Πεκίνο και οι έλεγχοι κεφαλαίων εξακολουθούν να περιορίζουν την ευρύτερη χρήση του γουάν και την ελκυστικότητα των περιουσιακών στοιχείων σε γουάν, με αποτέλεσμα το νόμισμα να παραμένει «νόμισμα εξειδικευμένης χρήσης» στις διεθνείς συναλλαγές.

 

Η ιδιόμορφη αυτή θέση έχει οδηγήσει σε μια κατάσταση κατά την οποία το γουάν αποκτά ολοένα μεγαλύτερη διεθνή παρουσία, χωρίς όμως η Κίνα να εγκαταλείπει τον αυστηρό έλεγχο της διασυνοριακής χρήσης του. Η Αλίσια Γκαρσία Ερέρο, επικεφαλής οικονομολόγος Ασίας-Ειρηνικού στη Natixis, υποστήριξε πρόσφατα ότι η στρατηγική της Κίνας μοιάζει λιγότερο με προσπάθεια διεθνοποίησης ενός νομίσματος και περισσότερο με τη δημιουργία ενός εναλλακτικού νομισματικού συστήματος για τη διασυνοριακή χρήση του γουάν.

 

Η εξέλιξη αυτή απέχει αισθητά από τον αρχικό σχεδιασμό του ΔΝΤ. Όταν το Εκτελεστικό Συμβούλιο του Ταμείου ανακοίνωσε τον Σεπτέμβριο του 2016 την ένταξη του γουάν στο SDR, έκανε λόγο για πρόοδο της Κίνας στη μεταρρύθμιση του νομισματικού, συναλλαγματικού και χρηματοπιστωτικού της συστήματος. Παράλληλα, εκτιμούσε ότι η συνέχιση των μεταρρυθμίσεων θα ενίσχυε το διεθνές νομισματικό και χρηματοπιστωτικό σύστημα.

 

Δύο ανώτερα στελέχη του ΔΝΤ είχαν τότε προχωρήσει ακόμη περισσότερο, χαρακτηρίζοντας το γουάν «ελεύθερα χρησιμοποιήσιμο» και συνδέοντας την αξιολόγηση αυτή με τον αυξανόμενο ρόλο του κινεζικού νομίσματος στο παγκόσμιο εμπόριο και την ενίσχυση της διεθνούς χρήσης και διαπραγμάτευσής του.

 

Με την πάροδο του χρόνου, ωστόσο, η συγκεκριμένη προσέγγιση αποδείχθηκε πολύ λιγότερο σαφής. Ο χαρακτηρισμός «ελεύθερα χρησιμοποιήσιμο» είχε στην πραγματικότητα πολύ στενότερη τεχνική σημασία από αυτή που ενδεχομένως αντιλήφθηκε η διεθνής κοινότητα.

 

Σε έγγραφο του 2015, το οποίο καθόριζε τον οδικό χάρτη για την ένταξη του γουάν στο SDR, το ΔΝΤ ανέφερε ότι η αξιολόγηση θα βασιζόταν στο κατά πόσο ένα νόμισμα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την κάλυψη αναγκών στο ισοζύγιο πληρωμών. Η ερμηνεία θα καθοριζόταν αποκλειστικά από τον σκοπό που προβλέπεται στο Καταστατικό του Ταμείου, δηλαδή από το κατά πόσο ένα νόμισμα μπορεί να αποτελέσει αναπόσπαστο μέρος του μηχανισμού μέσω του οποίου το ΔΝΤ παρέχει προσωρινή χρηματοδοτική βοήθεια σε χώρες που αντιμετωπίζουν προβλήματα στο ισοζύγιο πληρωμών.

Το κεντρικό ερώτημα

 

Με άλλα λόγια, το κρίσιμο ερώτημα για το ΔΝΤ ήταν εάν το γουάν μπορούσε, όπως το δολάριο, το ευρώ, το γεν και η βρετανική λίρα, να χρησιμοποιηθεί άμεσα για τη χρηματοδότηση δανείων έκτακτης ανάγκης του Ταμείου και εάν οι χώρες που θα λάμβαναν αυτά τα δάνεια θα μπορούσαν στη συνέχεια να τα αποπληρώσουν σε γουάν.

 

Η συγκεκριμένη αξιολόγηση δεν σήμαινε απαραίτητα ότι το κινεζικό νόμισμα θα αποκτούσε την ίδια παγκόσμια χρηματοπιστωτική βαρύτητα με τα υπόλοιπα νομίσματα του SDR. Το ΔΝΤ απλώς εξέφραζε την προσδοκία ότι η ένταξη στο καλάθι θα ενίσχυε περαιτέρω τη διεθνή χρήση και διαπραγμάτευση του γουάν.

 

Σήμερα, όμως, τα δεδομένα δείχνουν ότι η διεθνοποίηση του κινεζικού νομίσματος παραμένει περιορισμένη. Η χρηματοδότηση σε γουάν από ξένες κυβερνήσεις και επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων κινεζικών εταιρειών που δραστηριοποιούνται εκτός της χώρας, έχει αυξηθεί, αλλά με σχετικά αργούς ρυθμούς.

 

Η αξία των ομολόγων και δανείων σε γουάν που εκδόθηκαν στην Κίνα και στο εξωτερικό από τους συγκεκριμένους φορείς τριπλασιάστηκε μέσα στην πενταετία έως τον Μάρτιο του 2026, φτάνοντας σε ιστορικό υψηλό σχεδόν 150 δισ. δολαρίων. Το μέγεθος αυτό, ωστόσο, παραμένει εξαιρετικά μικρό σε σχέση με τα περίπου 14 τρισ. δολάρια σε δολαριακή πίστωση που βρίσκονταν σε κυκλοφορία εκτός των ΗΠΑ στο τέλος του 2025.

 

Παράλληλα, το εξωχρηματιστηριακό εμπόριο του γουάν αυξήθηκε πέρυσι και έφτασε σχεδόν στο 9% του συνόλου των συναλλαγών συναλλάγματος. Το μερίδιο όμως του κινεζικού νομίσματος στα επίσημα συναλλαγματικά αποθέματα παρέμεινε ουσιαστικά αμετάβλητο.

 

Στην πιο πρόσφατη αξιολόγησή του για την κινεζική οικονομία, το ίδιο το ΔΝΤ αναγνώρισε το πρόβλημα, επισημαίνοντας ότι εξακολουθούν να υπάρχουν εμπόδια στην ευρεία υιοθέτηση του γουάν. Παράλληλα, σημείωσε ότι οι υπεράκτιες αγορές γουάν στερούνται βάθους και ρευστότητας, ενώ η περιορισμένη διαθεσιμότητα ασφαλών περιουσιακών στοιχείων σε γουάν που είναι προσβάσιμα παγκοσμίως περιορίζει τον ρόλο του νομίσματος ως αποθετηρίου αξίας.

 

Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία λόγω της συνεχιζόμενης παρέμβασης του Πεκίνου στη συναλλαγματική ισοτιμία. Το ΔΝΤ εκτίμησε πρόσφατα ότι το γουάν είναι υποτιμημένο κατά 17,3% έως 25,3%. Η υποτίμηση αυτή έχει συμβάλει στην ενίσχυση της εκρηκτικής αύξησης των κινεζικών εξαγωγών, προσφέροντας μια κρίσιμη πηγή ανάπτυξης σε μια οικονομία που βρίσκεται αντιμέτωπη με βαθιά κρίση στην αγορά ακινήτων, επιβράδυνση των επενδύσεων και κατακόρυφη πτώση της καταναλωτικής εμπιστοσύνης.

 

Έτσι, η πολιτική της Κίνας για το γουάν δεν αποτελεί πλέον αποκλειστικά ζήτημα εσωτερικής οικονομικής διαχείρισης. Συνδέεται άμεσα με τη διαδικασία κατακερματισμού της παγκόσμιας οικονομίας και με τη διαμόρφωση ενός διεθνούς συστήματος στο οποίο διαφορετικά οικονομικά και νομισματικά μπλοκ θα μπορούσαν να λειτουργούν παράλληλα.

Το βλέμμα στο μέλλον

 

Εάν η τάση αυτή συνεχιστεί, μια νέα διεθνής χρηματοπιστωτική κρίση θα μπορούσε να δοκιμάσει πρωτοφανώς την υφιστάμενη παγκόσμια τάξη. Σε περίπτωση που μια αμερικανική κυβέρνηση δεν μπορούσε ή δεν επιθυμούσε να διαθέσει την απαραίτητη ρευστότητα σε δολάρια για την αντιμετώπιση μιας μεγάλης κρίσης, η Κίνα θα μπορούσε να αποκτήσει σημαντική διαπραγματευτική ισχύ.

 

Μια απότομη αύξηση της ζήτησης για χρηματοδοτικούς πόρους σε γουάν θα μπορούσε να μετατρέψει το κινεζικό νόμισμα σε νέο κρίσιμο σημείο εξάρτησης για την παγκόσμια οικονομία, κατά τρόπο που θα θύμιζε τον ρόλο που έχει αποκτήσει η Κίνα στην αγορά κρίσιμων ορυκτών. Χώρες που θα βρίσκονταν αντιμέτωπες με σοβαρές χρηματοδοτικές ανάγκες θα μπορούσαν να αναγκαστούν να καταβάλουν πολιτικό ή οικονομικό τίμημα προκειμένου να αποκτήσουν πρόσβαση στο κινεζικό νόμισμα.

 

Η έξοδος από αυτή την κατάσταση δεν είναι εύκολη. Παρά τις ενστάσεις για τον τρόπο με τον οποίο το Πεκίνο έχει αξιοποιήσει το διεθνές οικονομικό σύστημα, δύσκολα θα υπήρχε πολιτική στήριξη για την αφαίρεση του γουάν από το καλάθι των SDR, ιδιαίτερα σε μια περίοδο αυξημένης οικονομικής αβεβαιότητας.

 

Το σημαντικότερο εργαλείο που διαθέτει σήμερα το ΔΝΤ είναι η θεσμική του επιρροή. Το Ταμείο επανεξετάζει κάθε πέντε χρόνια τη σύνθεση και τη στάθμιση των νομισμάτων στο SDR, με την επόμενη αξιολόγηση να αναμένεται να ολοκληρωθεί έως τον Ιούλιο του 2027.

 

Η επόμενη αυτή διαδικασία θα μπορούσε να αποτελέσει ευκαιρία για το ΔΝΤ να παρουσιάσει έναν σαφή οδικό χάρτη προς την Κίνα, θέτοντας συγκεκριμένες απαιτήσεις για την εκπλήρωση των διεθνών υποχρεώσεών της, με βασικότερη την περαιτέρω απελευθέρωση του λογαριασμού κεφαλαίων.

 

Παράλληλα, το Ταμείο θα μπορούσε να ενισχύσει τη διατύπωση του Καταστατικού του σχετικά με τα κριτήρια που πρέπει να πληροί ένα νόμισμα ώστε να χαρακτηρίζεται «ελεύθερα χρησιμοποιήσιμο». Οι χώρες της Ομάδας των Επτά (G7), με τις Ηνωμένες Πολιτείες να αναλαμβάνουν την προεδρία το επόμενο έτος, θα μπορούσαν να ενισχύσουν την πίεση προς αυτή την κατεύθυνση.

 

Ο Σι Τζινπίνγκ πραγματοποιεί αυτή την περίοδο ένα από τα πιο έντονα προγράμματα διεθνών επαφών των τελευταίων ετών, μεταξύ άλλων με μια προγραμματισμένη συνάντηση με τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αυτόν τον μήνα, επιδιώκοντας να προβάλει την εικόνα μιας Κίνας που παραμένει προσηλωμένη στην παγκόσμια τάξη.

 

 

www.worldenergynews.gr