Σύμφωνα με το Geopolitical Monitor, το κεντρικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η ΕΕ διαθέτει ισχύ. Είναι προφανές ότι διαθέτει. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να μετατρέψει ένα διάσπαρτο σύνολο οικονομικών, νομικών, χρηματοπιστωτικών και διπλωματικών εργαλείων σε πραγματική γεωπολιτική ισχύ
Για μεγάλο μέρος της περιόδου μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, η Ευρωπαϊκή Ένωση περιγραφόταν λιγότερο ως ένας γεωπολιτικός δρώντας και περισσότερο ως μια κανονιστική και οικονομική δύναμη. Μπορούσε να θέτει πρότυπα, να διαπραγματεύεται εμπορικές συμφωνίες, να επεκτείνει τη νομική της επιρροή και να αξιοποιεί την πρόσβαση στην ενιαία αγορά ως πηγή ισχύος. Εκεί όπου δυσκολευόταν ήταν στη μετατροπή αυτού του βάρους σε ταχεία, συνεκτική και στρατηγική δράση που θα προϋπέθετε την ανάληψη κινδύνων. Η επιστροφή του πολέμου μεγάλης κλίμακας στην Ευρώπη κατέστησε αυτόν τον περιορισμό αδύνατο να αγνοηθεί.
Σύμφωνα με το Geopolitical Monitor, το κεντρικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η ΕΕ διαθέτει ισχύ. Είναι προφανές ότι διαθέτει. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να μετατρέψει ένα διάσπαρτο σύνολο οικονομικών, νομικών, χρηματοπιστωτικών και διπλωματικών εργαλείων σε πραγματική γεωπολιτική ισχύ. Η πιο ρεαλιστική απάντηση είναι θετική, αλλά όχι με την κλασική μορφή ενός κράτους. Η ΕΕ εξελίσσεται σε έναν υβριδικό στρατηγικό παράγοντα, περισσότερο πρόθυμο να χρησιμοποιήσει εργαλεία οικονομικής πίεσης, περισσότερο ευαισθητοποιημένο απέναντι στις αδυναμίες στον τομέα της άμυνας και πιο ενεργό στη διπλωματία των υποδομών. Ωστόσο, οι παλαιοί περιορισμοί εξακολουθούν να υπάρχουν: αργές διαδικασίες λήψης αποφάσεων, διαφορετικές εθνικές αντιλήψεις για τις απειλές και εξάρτηση από το ΝΑΤΟ για τη διασφάλιση της σκληρής ασφάλειας.
Η ισχύς χωρίς ενιαία βούληση
Το πρώτο στρατηγικό πλεονέκτημα της ΕΕ είναι δομικό. Διαθέτει μια μεγάλη εσωτερική αγορά, παγκόσμια κανονιστική εμβέλεια, χρηματοπιστωτικά εργαλεία, ένα εκτεταμένο διπλωματικό δίκτυο και την ικανότητα επιβολής κυρώσεων που μπορεί να επηρεάσει τους υπολογισμούς τόσο εχθρικών όσο και φιλικών κρατών. Σε έναν αλληλεξαρτώμενο κόσμο, η δυνατότητα ρύθμισης της πρόσβασης, περιορισμού των συναλλαγών, ελέγχου των τεχνολογιών και διαμόρφωσης των επενδυτικών ροών αποτελεί από μόνη της μια μορφή ισχύος.
Η αδυναμία εντοπίζεται στη συγκέντρωση της εξουσίας. Η γεωπολιτική απαιτεί όχι μόνο εργαλεία, αλλά και στρατηγικές προτεραιότητες, ιεράρχηση, ανοχή στον κίνδυνο και προθυμία ανάληψης κόστους σε βάθος χρόνου. Η ΕΕ διαθέτει συχνά τα μέσα, αλλά όχι πάντοτε την ενιαία πολιτική βούληση που απαιτείται για την αποφασιστική αξιοποίησή τους. Η εξωτερική πολιτική και η πολιτική ασφάλειας εξακολουθούν να διαμορφώνονται μέσα από εθνικές οπτικές: τα ανατολικά κράτη-μέλη δίνουν προτεραιότητα στη Ρωσία, τα νότια κράτη επικεντρώνονται συχνότερα στη Βόρεια Αφρική, τη μετανάστευση και την ενέργεια, ενώ άλλες κυβερνήσεις παραμένουν περισσότερο προσηλωμένες στο εμπόριο και την οικονομική σταθερότητα.
Αυτό δεν καθιστά την ΕΕ ασήμαντη. Την καθιστά διαφορετική. Μια κανονιστική δύναμη επηρεάζει τους άλλους μέσω κανόνων, προτύπων και όρων. Μια γεωπολιτική δύναμη, όμως, πρέπει επίσης να αποφασίζει πότε θα υπερασπιστεί τα συμφέροντά της, πότε θα επιβάλει κόστος και πότε θα αναλάβει δράση σε συνθήκες αβεβαιότητας. Η ΕΕ επιχειρεί αυτή τη μετάβαση με θεσμούς που αρχικά σχεδιάστηκαν για την επίτευξη εσωτερικών συμβιβασμών και όχι για την αντιμετώπιση εξωτερικού στρατηγικού ανταγωνισμού.
Η πιο εμφανής μεταβολή αποτυπώνεται στη γλώσσα της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Έννοιες όπως η ανθεκτικότητα, η στρατηγική αυτονομία, η βιομηχανική αμυντική ικανότητα, η προστασία των αλυσίδων εφοδιασμού και η στρατιωτική κινητικότητα έχουν μεταφερθεί από τις εξειδικευμένες συζητήσεις στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής πολιτικής. Το 2022, το Συμβούλιο ενέκρινε τη Στρατηγική Πυξίδα, ένα σχέδιο δράσης που αποσκοπεί στην ενίσχυση της πολιτικής ασφάλειας και άμυνας της ΕΕ έως το 2030. Η σημασία του δεν έγκειται τόσο στη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού στρατού όσο στη διαμόρφωση ενός κοινού λεξιλογίου για απειλές που κυμαίνονται από τον συμβατικό πόλεμο έως την παραπληροφόρηση, τις κυβερνοεπιθέσεις, τις υβριδικές μορφές εξαναγκασμού και τον οικονομικό ανταγωνισμό.
Έκτοτε, η ατζέντα της άμυνας έχει επιταχυνθεί. Η ευρωπαϊκή αμυντική στρατηγική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής παρουσιάζει το σχέδιο ReArm Europe/Readiness 2030 ως μια προσπάθεια χρηματοδότησης μιας ισχυρότερης ευρωπαϊκής αμυντικής βάσης, με τα κράτη-μέλη να στοχεύουν στην κινητοποίηση πρόσθετων αμυντικών δαπανών ύψους 800 δισ. ευρώ και στη δημιουργία του χρηματοδοτικού εργαλείου SAFE, ύψους 150 δισ. ευρώ, για την ανάπτυξη κρίσιμων δυνατοτήτων, όπως η αντιπυραυλική άμυνα, τα μη επανδρωμένα συστήματα και η κυβερνοασφάλεια. Η Λευκή Βίβλος για την Ευρωπαϊκή Άμυνα – Ετοιμότητα 2030 ενισχύει την ίδια λογική: η Ευρώπη επιχειρεί να μειώσει τα κενά στις αμυντικές της δυνατότητες, να αυξήσει τις κοινές προμήθειες και να δημιουργήσει μια ισχυρότερη βιομηχανική βάση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ΕΕ έχει μετατραπεί σε μια ενιαία στρατιωτική δύναμη. Οι δομές διοίκησης, οι στρατηγικές κουλτούρες, οι προτιμήσεις στις προμήθειες και ο αμυντικός σχεδιασμός εξακολουθούν να αποτελούν εθνική αρμοδιότητα, ενώ το ΝΑΤΟ παραμένει ο βασικός πυλώνας της ευρωπαϊκής εδαφικής άμυνας. Ωστόσο, η άμυνα δεν βρίσκεται πλέον στο περιθώριο του ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Ο πόλεμος στην Ουκρανία κατέδειξε ότι η οικονομική ισχύς χωρίς στρατιωτική ετοιμότητα καθιστά την Ευρώπη εξαρτημένη από άλλους για την προστασία της δικής της πολιτικής τάξης.
Οι κυρώσεις ως γεωπολιτικό εργαλείο
Οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας αντικατοπτρίζουν τη γεωπολιτική εξέλιξη της ΕΕ με μεγαλύτερη σαφήνεια από οποιοδήποτε άλλο εργαλείο. Η Ένωση είναι πιο αποτελεσματική όταν μπορεί να μετατρέψει την ισχύ της αγοράς της σε περιορισμούς που αφορούν το κεφάλαιο, την τεχνολογία, τις μεταφορές και την πρόσβαση σε κρίσιμες υπηρεσίες. Τον Απρίλιο του 2026, το Συμβούλιο ενέκρινε το εικοστό πακέτο κυρώσεων, το οποίο στόχευε τα ρωσικά ενεργειακά έσοδα, το στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα, το εμπόριο, τις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και τα κανάλια που σχετίζονται με τα κρυπτονομίσματα. Το πακέτο περιλάμβανε επίσης την επιβολή κυρώσεων σε εταιρείες και φυσικά πρόσωπα που συνδέονται με την παραγωγή στρατιωτικού εξοπλισμού, συμπεριλαμβανομένων των μη επανδρωμένων αεροσκαφών.
Οι κυρώσεις δεν αποτελούν μια ολοκληρωμένη εξωτερική πολιτική. Δεν τερματίζουν από μόνες τους τους πολέμους ούτε μπορούν να υποκαταστήσουν τη στρατιωτική ισχύ. Ωστόσο, καταδεικνύουν το είδος της καταναγκαστικής επιρροής που μπορεί να ασκήσει η ΕΕ. Η ισχύς της είναι συχνά έμμεση: μπορεί να απαγορεύσει συναλλαγές, να περιορίσει τη μεταφορά τεχνολογιών, να δυσχεράνει τη χρηματοδότηση, να αποκλείσει την πρόσβαση στις αγορές και να διαμορφώσει το κανονιστικό περιβάλλον μέσα στο οποίο δραστηριοποιούνται άλλοι παράγοντες. Σε μια διεθνή τάξη όπου η ενέργεια, η χρηματοδότηση, τα δεδομένα, οι υποδομές και οι κρίσιμες τεχνολογίες έχουν μετατραπεί σε πεδία στρατηγικού ανταγωνισμού, αυτό συνιστά μια ιδιαίτερα σημαντική μορφή γεωπολιτικής επιρροής.
Η πρωτοβουλία Global Gateway και το πρόβλημα της προβολής ισχύος
Η προσπάθεια της ΕΕ να προβάλλει την επιρροή της πέρα από τη γειτονική της περιοχή αποτυπώνεται στην πρωτοβουλία Global Gateway. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή περιγράφει την πρωτοβουλία ως μια στρατηγική έξυπνων, καθαρών και ασφαλών επενδύσεων σε υποδομές που αφορούν τους τομείς της ψηφιακής τεχνολογίας, της ενέργειας, των μεταφορών, της υγείας, της εκπαίδευσης και της έρευνας, αξιοποιώντας τα χρηματοδοτικά εργαλεία της ΕΕ για την περίοδο 2021-2027 και επιδιώκοντας την κινητοποίηση κεφαλαίων έως και 300 δισ. ευρώ.
Η πρωτοβουλία αποκτά γεωπολιτική σημασία επειδή οι υποδομές δεν αποτελούν πλέον ένα ουδέτερο ζήτημα ανάπτυξης. Τα λιμάνια, τα καλώδια, τα ενεργειακά δίκτυα, οι σιδηρόδρομοι, τα ψηφιακά πρότυπα και τα συστήματα υγείας δημιουργούν σχέσεις εξάρτησης και μακροπρόθεσμη πολιτική ευθυγράμμιση. Το Global Gateway αποτελεί, επομένως, και την ευρωπαϊκή απάντηση σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου η συνδεσιμότητα μεταφράζεται άμεσα σε επιρροή.
Η αδυναμία εντοπίζεται στην εφαρμογή. Η αξιοπιστία της Ευρώπης στο εξωτερικό εξαρτάται από το κατά πόσο μπορεί να υλοποιήσει τα σχέδιά της αποτελεσματικά. Η ΕΕ μπορεί να προσφέρει διαφάνεια, βιωσιμότητα και κανονιστική προβλεψιμότητα. Το αν αυτά αρκούν εξαρτάται από το αν οι εταίροι της αντιλαμβάνονται τα ευρωπαϊκά έργα ως έγκαιρα και στρατηγικά και όχι ως αργές και γραφειοκρατικές διαδικασίες.
ΕΕ: Μια μεγάλη δύναμη υπό διαμόρφωση;
Η γεωπολιτική στροφή της ΕΕ είναι σημαντική, διότι αλλάζει το ίδιο το νόημα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Για δεκαετίες, η ολοκλήρωση παρουσιαζόταν κυρίως ως ένα εγχείρημα ειρήνης, αγοράς και κανονιστικής εναρμόνισης. Αυτές οι ταυτότητες εξακολουθούν να είναι σημαντικές, αλλά το διεθνές περιβάλλον απαιτεί πλέον κάτι περισσότερο: την ικανότητα προστασίας των αλυσίδων εφοδιασμού, της κρίσιμης υποδομής, της υποστήριξης της Ουκρανίας, της αποτροπής εξαναγκαστικών πρακτικών και της ανάπτυξης συνεργασιών με τις χώρες του Παγκόσμιου Νότου.
Η ΕΕ είναι απίθανο να εξελιχθεί σε μια παραδοσιακή μεγάλη δύναμη στο άμεσο μέλλον. Δεν διαθέτει ενιαία εκτελεστική εξουσία στην εξωτερική πολιτική, ενιαίο στρατό ή κοινή στρατηγική κουλτούρα. Η πιθανότερη πορεία της είναι μια υβριδική μορφή ισχύος: μια σύνθετη δύναμη που αποδίδει καλύτερα όταν ευθυγραμμίζει τη ρυθμιστική πολιτική, την οικονομική επιρροή, τις αμυντικές επενδύσεις, τις κυρώσεις, τη διπλωματία και τη θεσμική ανθεκτικότητα.
www.worldenergynews.gr
