Ποιες είναι οι Κουρίλες νήσοι και γιατί το Τόκιο έχει βγάλει τη φαρέτρα του
Η επίσκεψη του Ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν στις 13 Αυγούστου στο Ιτουρούπ, ένα από τα τέσσερα νότια νησιά των Κουρίλων που διεκδικούν τόσο η Ρωσία όσο και η Ιαπωνία, πρόσθεσε νέο επίπεδο έντασης στις ήδη ιδιαίτερα επιβαρυμένες σχέσεις των δύο χωρών. Πρόκειται για την πρώτη επίσκεψη του Πούτιν στο συγκεκριμένο νησί και προκάλεσε άμεση αντίδραση από το Τόκιο.
Η Ιαπωνία χαρακτήρισε την επίσκεψη «απολύτως απαράδεκτη», ενώ η Μόσχα απέρριψε τις ιαπωνικές ενστάσεις και επανέλαβε ότι θεωρεί τα νησιά τμήμα της ρωσικής επικράτειας. Στις 18 Αυγούστου, μάλιστα, η Ρωσία κάλεσε τον Ιάπωνα πρέσβη Ακίρα Μούτο προκειμένου να διαμαρτυρηθεί για τις δηλώσεις του Τόκιο, δείχνοντας πόσο γρήγορα το περιστατικό εξελίχθηκε σε νέα διπλωματική αντιπαράθεση.
Σύμφωνα με το Geopolitical Monitor, το Τόκιο αποκαλεί τα νησιά «Βόρεια Εδάφη», ενώ η Ρωσία τα διαχειρίζεται ως τμήμα της περιφέρειας Σαχαλίνης. Η διαμάχη για την κυριαρχία τους αποτελεί εδώ και δεκαετίες έναν από τους βασικούς λόγους για τους οποίους οι δύο χώρες δεν έχουν υπογράψει επίσημη συνθήκη ειρήνης μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Από τη μεταπολεμική διευθέτηση στη μακροχρόνια διαμάχη
Η αντιπαράθεση Ρωσίας και Ιαπωνίας για τις Κουρίλες έχει τις ρίζες της στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αν και η ιστορία των εδαφικών διεκδικήσεων στην περιοχή είναι πολύ παλαιότερη.
Με τη Συνθήκη της Σιμονοσέκι του 1855 καθορίστηκε η συνοριακή γραμμή μεταξύ Ιαπωνίας και Ρωσίας ανάμεσα στα νησιά Ετορόφου (Ιτουρούπ) και Ουρούπ, ενώ με τη Συνθήκη της Αγίας Πετρούπολης του 1875 ολόκληρη η αλυσίδα των Κουρίλων πέρασε υπό ιαπωνικό έλεγχο.
Η σημερινή μορφή της διαμάχης διαμορφώθηκε τον Αύγουστο του 1945, όταν οι σοβιετικές δυνάμεις κατέλαβαν τα τέσσερα νότια νησιά, Ετορόφου, Κουνασίρι, Σικοτάν και Χαμπομάι, μετά την παράδοση της Ιαπωνίας.
Το Τόκιο υποστηρίζει ότι τα συγκεκριμένα νησιά δεν περιλαμβάνονταν στα εδάφη που παραιτήθηκε να διεκδικεί βάσει της Συνθήκης Ειρήνης του Αγίου Φραγκίσκου το 1951. Η Μόσχα, από την πλευρά της, θεωρεί ότι η ενσωμάτωσή τους στη Σοβιετική Ένωση αποτέλεσε νόμιμο αποτέλεσμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Μια πιθανή βάση συμβιβασμού είχε δημιουργηθεί με την Κοινή Διακήρυξη Ιαπωνίας–Σοβιετικής Ένωσης του 1956, όταν η Μόσχα συμφώνησε να μεταβιβάσει τα νησιά Σικοτάν και Χαμπομάι μετά την υπογραφή συνθήκης ειρήνης. Ωστόσο, οριστική συμφωνία δεν επιτεύχθηκε ποτέ.
Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, οι δύο πλευρές επιχείρησαν να επαναφέρουν τις διαπραγματεύσεις, ιδιαίτερα επί πρωθυπουργίας Σίνζο Άμπε και προεδρίας Βλαντίμιρ Πούτιν. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, όμως, ανέτρεψε αυτή την πορεία.
Η Ιαπωνία προσχώρησε στις δυτικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας και καταδίκασε την εισβολή, θεωρώντας την προσπάθεια αλλαγής του status quo μέσω στρατιωτικής ισχύος. Σε απάντηση, η Μόσχα ανακοίνωσε τον Μάρτιο του 2022 ότι σταματά τις διαπραγματεύσεις για τη συνθήκη ειρήνης με την Ιαπωνία.
Παράλληλα, το Κρεμλίνο ανέστειλε τα προγράμματα ανταλλαγής και ελεύθερων επισκέψεων στα τέσσερα νησιά και αποχώρησε από τον διάλογο για κοινές οικονομικές δραστηριότητες στις επίμαχες περιοχές. Έτσι, ο τελευταίος κύκλος διπλωματικής προσέγγισης γύρω από το εδαφικό ζήτημα ουσιαστικά τερματίστηκε.
Η στρατιωτική ενίσχυση της Ρωσίας στον Ειρηνικό
Η αυξανόμενη ρωσική στρατιωτική παρουσία στις Κουρίλες έχει προσδώσει μια νέα διάσταση ασφαλείας στη διαχρονική εδαφική διαμάχη με την Ιαπωνία. Κατά την τελευταία δεκαετία, η Μόσχα έχει ενισχύσει σταδιακά τις στρατιωτικές υποδομές της στην αλυσίδα των νησιών, αναπτύσσοντας προηγμένα συστήματα πυραύλων και αντιαεροπορικής άμυνας και χρησιμοποιώντας όλο και περισσότερο την περιοχή για μεγάλης κλίμακας στρατιωτικές ασκήσεις.
Η εξέλιξη αυτή έχει προκαλέσει ανησυχία στο Τόκιο και έχει καταστήσει τις Κουρίλες ολοένα σημαντικότερο τμήμα του βόρειου περιβάλλοντος ασφαλείας της Ιαπωνίας.
Στα τέλη του 2015, η Ρωσία ανέπτυξε το αντιαεροπορικό σύστημα Tor-M2U, ενώ το 2017 εγκατέστησε στα Ιτουρούπ και Κουνασίρι συστήματα αντιπλοϊκών πυραύλων Bastion και Bal. Τον Δεκέμβριο του 2020, αντιαεροπορικά συστήματα S-300V4 μεταφέρθηκαν στο Ιτουρούπ, ενώ έναν χρόνο αργότερα η Ρωσία ανέπτυξε συστήματα παράκτιας άμυνας Bastion-P στη Ματούα, στο κεντρικό τμήμα της αλυσίδας των Κουρίλων.
Μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η Μόσχα συνέχισε τις μεγάλης κλίμακας στρατιωτικές ασκήσεις στην Άπω Ανατολή και στα γειτονικά ύδατα, μεταξύ άλλων μέσω της άσκησης Vostok 2022. Οι εξελίξεις αυτές έχουν μετατρέψει τις Κουρίλες σε ολοένα σημαντικότερο ρωσικό στρατιωτικό προπύργιο στον βορειοδυτικό Ειρηνικό, ενισχύοντας την ικανότητα της Μόσχας να ελέγχει τις θαλάσσιες προσβάσεις και περιπλέκοντας τους σχεδιασμούς ασφαλείας του Τόκιο.
Το τελευταίο επεισόδιο σημειώθηκε με τις μεγάλης κλίμακας ασκήσεις του Στόλου του Ειρηνικού γύρω από τις επίμαχες Κουρίλες, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν από τις 4 έως τις 29 Αυγούστου 2026. Η Ιαπωνία υπέβαλε επίσημη διαμαρτυρία στις 5 Αυγούστου.
Στις ασκήσεις συμμετείχαν περίπου 60 πλοία επιφανείας, υποβρύχια και πλοία υποστήριξης, περίπου 30 αεροσκάφη, ελικόπτερα και μη επανδρωμένα συστήματα, καθώς και περισσότερα από 13.000 μέλη των ρωσικών ενόπλων δυνάμεων. Η Ρωσία πραγματοποίησε επίσης εκτοξεύσεις αντιπλοϊκών πυραύλων Bastion από το Ετορόφου (Ιτουρούπ), σε προσομοιωμένες επιθέσεις εναντίον στόχων που βρίσκονταν σε απόσταση περίπου 300 χιλιομέτρων.
Στις ασκήσεις συμμετείχαν ακόμη ένα πυρηνοκίνητο υποβρύχιο και ένα καταδρομικό κατευθυνόμενων πυραύλων. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν παρακολούθησε μέρος των γυμνασίων στις 12 Αυγούστου από τη ναυαρχίδα «Varyag», μία ημέρα πριν από την επίσκεψή του στο Ετορόφου, εξέλιξη που επιβάρυνε περαιτέρω το κλίμα στις σχέσεις με το Τόκιο.
Ο υπουργός Εξωτερικών της Ιαπωνίας, Τοσιμίτσου Μοτέγκι, καταδίκασε στη συνέχεια τις προσπάθειες της Ρωσίας να ενισχύσει τη στρατιωτική της παρουσία στα τέσσερα Βόρεια Εδάφη.
Το στρατιωτικό αυτό υπόβαθρο προσδίδει στην επίσκεψη του Πούτιν σημασία που ξεπερνά το συμβολικό επίπεδο. Οι Κουρίλες αποτελούν μια φυσική αλυσίδα που συνδέει τη ρωσική Άπω Ανατολή με τον Ειρηνικό και προσφέρουν στη Μόσχα στρατηγικά σημαντικές θέσεις γύρω από τις προσβάσεις στη Θάλασσα του Οχότσκ.
Για τη Ρωσία, επομένως, ο έλεγχος των νησιών δεν αποτελεί αποκλειστικά ζήτημα ιστορικής κυριαρχίας. Συνδέεται επίσης με την άμυνα των εδαφών της Άπω Ανατολής και τη συνολική στρατηγική παρουσία του Στόλου του Ειρηνικού.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία άλλαξε τη στάση του Τόκιο
Η σημαντικότερη μεταβολή στις σχέσεις Ιαπωνίας–Ρωσίας σημειώθηκε μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022. Πριν από τον πόλεμο, το Τόκιο ακολουθούσε μια δύσκολη πολιτική ισορροπίας. Η Ιαπωνία παρέμενε σταθερά προσανατολισμένη στη συμμαχία της με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ παράλληλα διαδοχικές κυβερνήσεις επιδίωκαν να διατηρήσουν ανοιχτό τον διάλογο με τη Μόσχα.
Επί πρωθυπουργίας Σίνζο Άμπε, η Ιαπωνία είχε επενδύσει σημαντικό πολιτικό κεφάλαιο στη βελτίωση των σχέσεων με τον Πούτιν και στην αναζήτηση λύσης για τα Βόρεια Εδάφη. Η εισβολή στην Ουκρανία, ωστόσο, υπονόμευσε σε μεγάλο βαθμό τη λογική αυτής της προσέγγισης.
Η στήριξη της Ιαπωνίας προς την Ουκρανία εξελίχθηκε σε βασικό στοιχείο της ολοένα πιο συγκρουσιακής πολιτικής του Τόκιο απέναντι στη Μόσχα. Στις 21 Μαρτίου 2023, ο τότε πρωθυπουργός Φούμιο Κισίντα πραγματοποίησε αιφνιδιαστική επίσκεψη στο Κίεβο, αποτελώντας τον πρώτο μεταπολεμικό Ιάπωνα ηγέτη που επισκέφθηκε εμπόλεμη ζώνη.
Μέχρι εκείνη την περίοδο, η Ιαπωνία είχε διαθέσει περισσότερα από 7 δισ. δολάρια για τη στήριξη της Ουκρανίας, συμπεριλαμβανομένης ανθρωπιστικής βοήθειας και μη θανατηφόρου στρατιωτικού εξοπλισμού μέσω καταπιστευματικού ταμείου του ΝΑΤΟ. Η επίσκεψη ανέδειξε την αυξανόμενη αντίθεση του Τόκιο στη ρωσική εισβολή και την ανησυχία του ότι η χρήση στρατιωτικής ισχύος για την αλλαγή του status quo στην Ευρώπη θα μπορούσε να δημιουργήσει προηγούμενο και για την Ανατολική Ασία.
Στη Διάσκεψη Ιαπωνίας–Ουκρανίας για την Προώθηση της Οικονομικής Ανάπτυξης και της Ανοικοδόμησης, που πραγματοποιήθηκε στις 19 Φεβρουαρίου 2024, το Τόκιο ανακοίνωσε έκτακτη βοήθεια 15,8 δισ. γεν για την αποκατάσταση και ενίσχυσε τη συνεργασία μεταξύ ιαπωνικών και ουκρανικών επιχειρήσεων.
Η ιαπωνική στήριξη περιέλαβε επίσης τέσσερα μεγάλα μηχανήματα αποναρκοθέτησης, τα οποία παραδόθηκαν στην Ουκρανία τον Ιούλιο του 2024. Τον Δεκέμβριο του 2025, το Τόκιο δεσμεύθηκε για επιπλέον επιχορήγηση ύψους 4 δισ. γεν, με στόχο την ανθρωπιστική απομάκρυνση ναρκών και μη εκραγέντων πυρομαχικών, την ιατρική περίθαλψη και την υποστήριξη θυμάτων, με την υλοποίηση να προχωρά μέσω της Ιαπωνικής Υπηρεσίας Διεθνούς Συνεργασίας (JICA) το 2026.
Η συνεργασία επεκτάθηκε στη συνέχεια και στους τομείς της τεχνολογίας και της αμυντικής βιομηχανίας. Στις 31 Μαρτίου 2026, η ιαπωνική εταιρεία drones Terra Drone ανακοίνωσε στρατηγική επένδυση στην ουκρανική εταιρεία ανάπτυξης drones αναχαίτισης Amazing Drones και παρουσίασε το Terra A1.
Το Terra A1 έχει μέγιστη ταχύτητα 300 χλμ./ώρα, εμβέλεια 32 χιλιομέτρων και αυτονομία πτήσης 15 λεπτών. Στις 17 Απριλίου 2026, η Terra Drone ξεκίνησε την επιχειρησιακή ανάπτυξη του drone στην Ουκρανία μέσω της Amazing Drones, αρχικά με μία ουκρανική στρατιωτική μονάδα και με σταδιακή επέκταση βάσει της αξιολόγησης στο πεδίο και των παρατηρήσεων των χειριστών.
Στις 22 Απριλίου, το Terra A1 χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά σε πραγματικές επιχειρήσεις εναντίον drones τύπου Shahed. Στις 28 Απριλίου, η Terra Drone ανακοίνωσε ότι το Terra A1 είχε καταφέρει να αναχαιτίσει επιτυχώς μη επανδρωμένη απειλή μεγάλης εμβέλειας υπό πραγματικές επιχειρησιακές συνθήκες.
Η αντίδραση της Ιαπωνίας στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία δεν αποτελεί, επομένως, απλώς μια προσωρινή απομάκρυνση από την προ του 2022 πολιτική της απέναντι στη Μόσχα. Αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη αλλαγή στη στρατηγική αντίληψη του Τόκιο, στο πλαίσιο της οποίας οι εξελίξεις στην Ευρώπη αντιμετωπίζονται όλο και περισσότερο μέσα από το πρίσμα της ίδιας της ασφάλειας της Ιαπωνίας στην Ανατολική Ασία.
Μέσω της οικονομικής και ανθρωπιστικής βοήθειας, της αποναρκοθέτησης, της συμβολής στην ανοικοδόμηση, της τεχνολογικής συνεργασίας και των αναδυόμενων δεσμών στον τομέα της αμυντικής βιομηχανίας, η Ιαπωνία έχει μετακινηθεί από την προσεκτική προσέγγιση με τη Ρωσία σε μια σαφέστερη ευθυγράμμιση με την Ουκρανία και τους δυτικούς εταίρους της.
Μια νέα στρατηγική πραγματικότητα
Η επίσκεψη του Πούτιν στο Ιτουρούπ αναδεικνύει το πόσο βαθιά έχουν μεταβληθεί οι σχέσεις Ρωσίας–Ιαπωνίας από την έναρξη του πολέμου στην Ανατολική Ευρώπη.
Μια διαμάχη που επί δεκαετίες αφορούσε κυρίως το εδαφικό ζήτημα και συνοδευόταν από προσεκτικές προσπάθειες διπλωματικής και οικονομικής συνεργασίας έχει πλέον ενταχθεί στο ευρύτερο πλαίσιο του στρατηγικού ανταγωνισμού που διαμορφώνεται στη Βορειοανατολική Ασία.
Η συνεχιζόμενη στρατιωτικοποίηση των Κουρίλων από τη Ρωσία, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη υποστήριξη της Ιαπωνίας προς την Ουκρανία, περιορίζει περαιτέρω τα περιθώρια προσέγγισης μεταξύ Μόσχας και Τόκιο.
Έτσι, τα Βόρεια Εδάφη δεν αντιμετωπίζονται πλέον αποκλειστικά ως ένα άλυτο ζήτημα της μεταπολεμικής ιστορίας. Αποτελούν ολοένα σημαντικότερο στοιχείο της ρωσικής στρατιωτικής παρουσίας στον Ειρηνικό και των ευρύτερων υπολογισμών ασφαλείας της Ιαπωνίας.
www.worldenergynews.gr
