Ο Jean-Paul Harreman, διευθυντής στο Montel EnAppSys, εξετάζει πώς οι αγορές ενέργειας της Ευρώπης έχουν υποστεί επαναλαμβανόμενες μεταβολές που διαμορφώνουν το σύστημα τις τελευταίες δύο δεκαετίες - Montel
Οι αγορές ενέργειας συνήθιζαν να αλλάζουν αργά - Ή τουλάχιστον έτσι πίστευαν όλοι
Για δεκαετίες, ο τομέας κυριαρχούνταν από βαριά υποδομή, προσεκτικούς ρυθμιστές και εταιρείες κοινής ωφέλειας που σχεδίαζαν για δεκαετίες.
Αλλά τα τελευταία 20 χρόνια, το ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα δεν εξελίχθηκε σταδιακά. Υπέστη επαναλαμβανόμενες επαναστάσεις.
Όπως οι περισσότερες επαναστάσεις, πρώτα απορρίφθηκαν ως αδύνατες ή προσωρινές, στη συνέχεια υποτιμήθηκαν και τελικά θεωρήθηκαν προφανείς εκ των υστέρων.
Από την κατάρρευση των αγορών άνθρακα πριν γίνουν κεντρικά πολιτικά εργαλεία, μέχρι την υπέρβαση των προβλέψεων των ΑΠΕ και ένα σύστημα που μερικές φορές απενεργοποιεί καθαρή ενέργεια λόγω υπερπροσφοράς, η Ευρώπη έχει δείξει επανειλημμένα ότι μια ενεργειακή μετάβαση σπάνια εξελίσσεται όπως αναμένεται.
Μπορεί κανείς ακόμη να πει ότι η λέξη «επανάσταση» περιγράφει τις αλλαγές ακριβέστερα από τη λέξη «μετάβαση».
Όταν οι τιμές άνθρακα κατέρρευσαν
Το Σύστημα Εμπορίας Εκπομπών (ETS) της ΕΕ λανσαρίστηκε το 2005 και σχεδιάστηκε για να τιμολογεί τις εκπομπές και να κατευθύνει τον ενεργειακό τομέα προς καθαρότερη παραγωγή.
Μέχρι το 2007, έγινε σαφές ότι τα δικαιώματα είχαν υπερκατανεμηθεί βασισμένα σε υπερβολικά γενναιόδωρες εκτιμήσεις εκπομπών.
Η προσφορά ξεπέρασε τη ζήτηση και η τιμή του άνθρακα κατέρρευσε.
Οι επικριτές είδαν αποτυχία. Οι έμποροι είδαν μια φυσιολογική αντίδραση της αγοράς. Οι πολιτικοί έμαθαν το πρώτο μάθημα: οι αγορές σπάνια συμπεριφέρονται όπως αναμένεται στις πρώτες φάσεις.
Προχωρώντας στο σήμερα, το ETS είναι κεντρικό στην πολιτική κλιματικής αλλαγής της ΕΕ. Οι τιμές άνθρακα ξεπερνούν τακτικά τα 70-80 €/τόνο.
Επηρεάζουν επίσης τις τιμές ενέργειας, καθώς και τις αποφάσεις αποστολής και επενδύσεων σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Η επανάσταση δεν απέτυχε - Απλώς σκάλωσε στην αρχή.
Ήσυχη ενσωμάτωση
Πριν από το market coupling (σ.σ: σύζευξη αγορών ηλεκτρικής ενέργειας), οι ευρωπαϊκές αγορές ηλεκτρισμού λειτουργούσαν ως ξεχωριστά νησιά. Οι τιμές διέφεραν λόγω αναποτελεσματικής κατανομής διασυνοριακής χωρητικότητας.
Το market coupling άλλαξε αυτό χρησιμοποιώντας αλγόριθμους για την κατανομή της διασυνοριακής χωρητικότητας στις αγορές ημέρας. Η ηλεκτρική ενέργεια άρχισε να ρέει αυτόματα από φθηνότερες σε ακριβότερες περιοχές.
Το αποτέλεσμα ήταν μετασχηματιστικό: μια αιολική νύχτα στη βόρεια Γερμανία μπορούσε να επηρεάσει τις τιμές στην Ολλανδία ή το Βέλγιο. Η υδροηλεκτρική ενέργεια της Σκανδιναβίας μπορούσε να επηρεάσει τη Γερμανία. Η διαθεσιμότητα γαλλικών πυρηνικών έγινε σημαντική πέρα από τα σύνορα.
Βήμα-βήμα, η Ευρώπη έγινε μία ενιαία διασυνδεδεμένη αγορά ηλεκτρικής ενέργειας. Η αλλαγή ήταν αρκετά σταδιακή ώστε πολλοί να την παρατηρήσουν μόνο αφού είχε ήδη συμβεί.
Μια απρόσμενη έκρηξη
Η ανάπτυξη της ηλιακής ενέργειας ξεπέρασε επανειλημμένα τις προβλέψεις της Διεθνούς Υπηρεσίας Ενέργειας (IEA) και άλλων, οι οποίες αναθεωρούνταν προς τα πάνω κάθε χρόνο καθώς η πραγματικότητα ξεπερνούσε τις προσδοκίες.
Η Γερμανία είδε την πρώτη μεγάλη έκρηξη. Ακολούθησε η Ισπανία, μετά η Ιταλία και έπειτα μεγάλο μέρος της Ευρώπης. Η αιολική ενέργεια, ειδικά στη Βόρεια Θάλασσα, ακολούθησε παρόμοιο μονοπάτι, περνώντας από ακριβά έργα σε ιδιαίτερα ανταγωνιστικούς διαγωνισμούς με ρεκόρ χαμηλών τιμών.
Σήμερα, ο ενεργειακός μίγμα της Ευρώπης είναι θεμελιωδώς διαφορετικός: οι μονάδες λιγνίτη κλείνουν, ο πυρηνικός στόλος μειώνεται σε ορισμένες χώρες, και οι ΑΠΕ καθορίζουν συχνά τις οριακές τιμές στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας. Η αλλαγή δεν ήταν σταδιακή - ήταν εκθετική.
(Η ανάπτυξη της ηλιακής ενέργειας ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Φωτογραφία: Abriendomundo/Shutterstock.com)
Όταν το δίκτυο έγινε εξίσωση
Το flow-based market coupling (σ.σ: σύζευξη αγορών με βάση τις ροές) έχει βελτιώσει τον τρόπο με τον οποίο αναπαρίστανται οι φυσικοί περιορισμοί του δικτύου. Αντί για απλά διασυνοριακά όρια, μοντελοποιεί πραγματικές ροές ενέργειας που καθορίζονται από τη φυσική, όχι από τα σύνορα.
Αυτό υποστηρίζει πιο αποτελεσματική κατανομή της διασυνοριακής χωρητικότητας όταν το δίκτυο το επιτρέπει.
Τα μαθηματικά είναι πολύπλοκα και οι έμποροι συχνά το βλέπουν ως ένα σκακιστικό παιχνίδι με αλγοριθμική καθοδήγηση. Αλλά η κατεύθυνση είναι σαφής: οι ευρωπαϊκές αγορές κυβερνώνται όλο και περισσότερο από βελτιστοποίηση βασισμένη στη φυσική.
Περιπέτεια εναρμόνισης
Οι αγορές εξισορρόπησης, το σύστημα πίσω από τη σταθερότητα σε πραγματικό χρόνο, ενσωματώνονται σε όλη την Ευρώπη μέσω πλατφορμών όπως η Picasso (αυτόματα αποθέματα αποκατάστασης συχνότητας) και η Mari (χειροκίνητα αποθέματα).
Ο στόχος είναι να επιτραπεί η διασυνοριακή διαπραγμάτευση της ενέργειας εξισορρόπησης. Στην πράξη, οι διαφορές στην εφαρμογή, τα λειτουργικά προβλήματα και η απρόσμενη συμπεριφορά των τιμών έχουν δημιουργήσει αυτά που ορισμένοι έμποροι αποκαλούν «υπερβολές Picasso».
Παρόλα αυτά, η κατεύθυνση παραμένει συνεπής: καθώς οι ΑΠΕ αυξάνονται, η εξισορρόπηση πρέπει να γίνει πιο ευέλικτη και πιο ενσωματωμένη διασυνοριακά.
Ακόμη και οι επαναστάσεις είναι ακατάστατες στην αρχή.
Η αποθήκευση μπαίνει στο παιχνίδι
Η αποθήκευση ενέργειας με μπαταρίες επεκτείνεται πλέον σε όλη την Ευρώπη, ιδιαίτερα στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γερμανία και τις Κάτω Χώρες.
Η ανάπτυξη τροφοδοτείται από την αυξανόμενη μεταβλητότητα των τιμών, τη μεγαλύτερη διείσδυση των ΑΠΕ, τη μείωση του κόστους των μπαταριών και τις νέες πηγές εσόδων στις αγορές εξισορρόπησης και στις επικουρικές υπηρεσίες.
Η ισχύς έχει αυξηθεί ταχέως στην αγορά της Μεγάλης Βρετανίας λόγω των ευκαιριών στις υπηρεσίες εξισορρόπησης και δικτύου. Στην ηπειρωτική Ευρώπη, η ανάπτυξη επιταχύνεται, αν και τα ρυθμιστικά πλαίσια εξακολουθούν να διαμορφώνονται.
Οι μπαταρίες αλλάζουν θεμελιωδώς τη δυναμική του συστήματος, επιτρέποντας αποθήκευση και απελευθέρωση ενέργειας μεγάλης κλίμακας μέσα σε λίγες ώρες.
Οι προσδοκίες ήταν υψηλές, αλλά ο αντίκτυπος τους στην αγορά παραμένει μέχρι στιγμής περιορισμένος, καθώς η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας συνεχίζει να κυριαρχεί στη συμπεριφορά του συστήματος.
(Η αποθήκευση με μπαταρίες αναπτύσσεται σε ολόκληρη την ήπειρο. Φωτογραφία: Zhu Difeng/Shutterstock.com)
Όταν απενεργοποιείται η πράσινη ενέργεια
Η Ευρώπη βιώνει πλέον περιόδους υπερπροσφοράς από την παραγωγή αιολικής και ηλιακής ενέργειας, η οποία ορισμένες φορές υπερβαίνει τη ζήτηση ή τη χωρητικότητα του δικτύου.
Αυτό οδηγεί σε περικοπές παραγωγής, όπου η παραγωγή από ανανεώσιμες πηγές μειώνεται.
Αυτό που ξεκίνησε ως λειτουργική αναγκαιότητα μετατρέπεται σε στρατηγική επιλογή. Ορισμένοι παραγωγοί πλέον περιορίζουν την παραγωγή τους κατά τη διάρκεια αρνητικών τιμών, ώστε να βελτιστοποιήσουν τα έσοδά τους.
Αυτό σηματοδοτεί μια αλλαγή στον τρόπο σκέψης. Ο στόχος δεν είναι πλέον μόνο η μέγιστη παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας αλλά η βέλτιστη παραγωγή. Ορισμένες φορές, το πιο πολύτιμο μεγαβάτ είναι αυτό που δεν παράγεται.
Κύκλοι υπερβολικών προσδοκιών: το blockchain χθες, το υδρογόνο σήμερα
Οι αγορές ενέργειας περνούν τακτικά από κύκλους τεχνολογικού ενθουσιασμού.
Το blockchain κάποτε αναμενόταν να μεταμορφώσει τις συναλλαγές μέσω πλατφορμών μεταξύ ομοτίμων και «έξυπνων» συμβολαίων, όμως τα περισσότερα έργα τελικά εγκαταλείφθηκαν.
Το υδρογόνο αποτελεί το σημερινό επίκεντρο. Διαθέτει ισχυρές προοπτικές για την απανθρακοποίηση της βιομηχανίας. Ωστόσο, οι προσδοκίες για ταχεία κλιμάκωση έχουν μετριαστεί λόγω των προκλήσεων σε υποδομές και κόστος.
Το μοτίβο είναι σταθερό: οι προσδοκίες αυξάνονται, η πραγματικότητα παρεμβαίνει και μόνο ορισμένες καινοτομίες επιβιώνουν.
Ένα ακόμη παράδειγμα είναι η πυρηνική σύντηξη, η οποία εδώ και πολύ καιρό περιγράφεται ως «μία ή δύο δεκαετίες» μακριά από την εμπορική εφαρμογή.
Εθνικές πορείες
Οι ενεργειακές μεταβάσεις διαφέρουν από χώρα σε χώρα.
Η Γερμανία προωθεί τις ΑΠΕ και έχει καταργήσει σταδιακά την πυρηνική ενέργεια, αυξάνοντας την εξάρτηση από αιολικά και ηλιακά έργα, με πολιτική ευαισθησία γύρω από τις εισαγωγές και τις περικοπές παραγωγής.
Η Γαλλία παραμένει σε μεγάλο βαθμό προσανατολισμένη στην πυρηνική ενέργεια, αλλά η γήρανση των υποδομών και οι διακοπές λειτουργίας αναδεικνύουν κινδύνους εξάρτησης, ιδιαίτερα κατά τις εποχικές αιχμές.
Η Βρετανία, εκτός της ΕΕ, έχει αναπτύξει μια δυναμική αγορά μπαταριών και μεγάλη υπεράκτια αιολική ισχύ. Η αγορά ισχύος της διασφαλίζει την αξιοπιστία, ενώ οι ροές μέσω των διασυνδέσεων μπορούν να επηρεάζουν γειτονικά συστήματα μέσω ενεργειών των διαχειριστών συστημάτων μεταφοράς.
Η Ισπανία έχει εξελιχθεί σε ηγέτιδα δύναμη στην ηλιακή ενέργεια, αλλά παραμένει ευάλωτη ως χερσονησιωτικό ηλεκτρικό σύστημα (διαθέτει περιορισμένο αριθμό διασυνδέσεων με την υπόλοιπη Ευρώπη). Η διακοπή ηλεκτροδότησης του περασμένου έτους εξακολουθεί να επηρεάζει την πολιτική και επιχειρησιακή συζήτηση.
Η Σκανδιναβία, που κάποτε θεωρούνταν σταθερή, βιώνει πλέον αυξανόμενη μεταβλητότητα, με ενισχυμένη δραστηριότητα στις ενδοημερήσιες αγορές και στις αγορές εξισορρόπησης, ενώ η ρευστότητα παραμένει συγκεντρωμένη μεταξύ μεγάλων παικτών.
Στην περιοχή Μπενελούξ και στην Κεντρική Ευρώπη, οι διασυνοριακές ροές επηρεάζουν έντονα τις τιμές, με τη συμφόρηση και τους περιορισμούς του δικτύου να διαδραματίζουν ολοένα σημαντικότερο ρόλο.
Μαζί, αυτές οι δυναμικές διαμορφώνουν ένα στενά ενοποιημένο αλλά ιδιαίτερα σύνθετο ευρωπαϊκό σύστημα.
Οι επαναστάσεις είναι χαοτικές, οι αγορές προσαρμόζονται
Κατά τη διάρκεια δύο δεκαετιών, το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται. Αρχικός σκεπτικισμός, απροσδόκητα αποτελέσματα, προσαρμογή και τελικά ομαλοποίηση.
Οι αγορές άνθρακα κατέρρευσαν προτού γίνουν κεντρικά εργαλεία πολιτικής.
Οι ΑΠΕ αναπτύχθηκαν ταχύτερα από ό,τι αναμενόταν. Η ενοποίηση των αγορών προχώρησε βήμα προς βήμα. Η αποθήκευση ενέργειας αναδείχθηκε ταχύτερα από τις προβλέψεις.
Κάθε φορά, το σύστημα προσαρμοζόταν και γινόταν πιο διασυνδεδεμένο, πιο ευέλικτο και πιο δυναμικό.
Οι επαναστάσεις δεν είναι πάντοτε καταστροφικές: Μερικές φορές απλώς ωθούν τα συστήματα να εξελιχθούν σε καλύτερες εκδοχές του εαυτού τους.
www.worldenergynews.gr
