Λειχήνες, έδαφος και δεκάδες δείγματα αποκαλύπτουν το αόρατο αποτύπωμα των βαρέων μετάλλων και άλλων ρύπων στο ευάλωτο οικοσύστημα του ακρωτηρίου Τσελιούσκιν, ενώ οι επιστήμονες αναζητούν σημάδια που μπορεί να προειδοποιήσουν έγκαιρα για τις αλλαγές στην Αρκτική
Στο ακρωτήριο Τσελιούσκιν, στο βορειότερο ηπειρωτικό σημείο της Ευρασίας, Ρώσοι επιστήμονες αναζητούν αόρατα ίχνη περιβαλλοντικής ρύπανσης μέσα στους ίδιους τους οργανισμούς της Αρκτικής. Και ένα από τα σημαντικότερα «εργαλεία» τους δεν είναι κάποιο εξελιγμένο μηχάνημα, αλλά οι λειχήνες.
Οι λειχήνες ως φυσικοί «αισθητήρες»
Η επιστημονική-οικολογική αποστολή πραγματοποιείται στο πλαίσιο του προγράμματος «Καθαρή Αρκτική» και έχει ως στόχο μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση της κατάστασης του οικοσυστήματος στην περιοχή.
Οι ερευνητές σχεδιάζουν να συλλέξουν τουλάχιστον 70 δείγματα από το περιβάλλον, μεταξύ των οποίων νερό, έδαφος, λειχήνες, αλλά ακόμη και τρίχες πολικής αρκούδας.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι λειχήνες, επειδή προσλαμβάνουν μεγάλο μέρος των απαραίτητων στοιχείων τους απευθείας από το περιβάλλον. Μαζί με αυτά, όμως, μπορούν να συσσωρεύουν και ανεπιθύμητες ουσίες, όπως βαρέα μέταλλα.
Έτσι, η χημική τους σύσταση μπορεί να λειτουργήσει σαν ένα φυσικό «αρχείο» της ποιότητας του περιβάλλοντος.
Το αόρατο αποτύπωμα των βαρέων μετάλλων
Οι επιστήμονες προτιμούν κυρίως θαμνώδεις μορφές λειχήνων, μεταξύ άλλων είδη του γένους Cetraria, τα οποία μπορούν σχετικά εύκολα να απομακρυνθούν από την επιφάνεια όπου αναπτύσσονται και να προσφέρουν επαρκή ποσότητα υλικού για εργαστηριακή ανάλυση.
Μετά το τέλος της αποστολής, τα δείγματα θα υποβληθούν σε φασματομετρική ανάλυση μάζας. Με τη μέθοδο αυτή οι ερευνητές θα μπορέσουν να προσδιορίσουν την στοιχειακή τους σύσταση και να μετρήσουν τις συγκεντρώσεις πιθανών ρύπων.
Το σημαντικό είναι ότι η μέθοδος μπορεί να αποκαλύψει περιβαλλοντικές μεταβολές που δεν είναι ακόμη ορατές με γυμνό μάτι.
Γιατί η κατάσταση των λειχήνων αφορά ολόκληρο το οικοσύστημα
Στην Αρκτική οι λειχήνες δεν αποτελούν απλώς ένα μικρό κομμάτι της βλάστησης. Σύμφωνα με τους συμμετέχοντες στην αποστολή, μπορούν να συμβάλλουν έως και στο 80% της οργανικής ύλης του εδάφους και βρίσκονται στη βάση των τροφικών αλυσίδων.
Αυτό σημαίνει ότι μια αλλαγή στην αφθονία, την ποικιλότητα ή την κατάσταση των λειχήνων μπορεί να αποτελεί πρώιμη ένδειξη ότι ολόκληρο το οικοσύστημα αρχίζει να μεταβάλλεται.
Στο ακρωτήριο Τσελιούσκιν οι ερευνητές έχουν ήδη εντοπίσει διαφορετικές μορφές λειχήνων: από κρουστόμορφες που αναπτύσσονται πάνω στους βράχους έως χαρακτηριστικές θαμνώδεις μορφές.
Το έδαφος αποκαλύπτει το δεύτερο μισό της εικόνας
Παράλληλα με τις λειχήνες, συλλέγονται δείγματα εδάφους. Η σύγκριση της συγκέντρωσης διαφόρων στοιχείων στο έδαφος με εκείνη που εντοπίζεται στους οργανισμούς μπορεί να δείξει πώς οι ρύποι περνούν και συσσωρεύονται μέσα στο οικοσύστημα.
Ένα από τα προβλήματα που εξακολουθούν να αφήνουν το αποτύπωμά τους στην περιοχή είναι τα παλιά μεταλλικά βαρέλια, κατάλοιπο προηγούμενης ανθρώπινης δραστηριότητας σε έναν από τους πιο απομακρυσμένους τόπους της Αρκτικής.
Η σημερινή αποστολή συνδυάζει, επομένως, την επιστημονική έρευνα με την απομάκρυνση παλαιών περιβαλλοντικών επιβαρύνσεων.
Η Αρκτική δεν ξεχνά εύκολα
Οι ακραίες συνθήκες του Βορρά κάνουν την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων ιδιαίτερα δύσκολη. Οι χαμηλές θερμοκρασίες, η σύντομη περίοδος ανάπτυξης και οι αργοί βιολογικοί ρυθμοί σημαίνουν ότι οι συνέπειες της ανθρώπινης δραστηριότητας μπορούν να παραμένουν για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.
Γι’ αυτό οι λειχήνες αποκτούν έναν ιδιαίτερο ρόλο: μπορούν να λειτουργήσουν σαν σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης. Οι χημικές και οικολογικές αλλαγές σε αυτές ενδέχεται να ανιχνευθούν πριν γίνουν εμφανείς οι σοβαρότερες συνέπειες στη βλάστηση και την άγρια ζωή.
Ένα φυσικό «ραντάρ» για το μέλλον της Αρκτικής
Τα δείγματα από το ακρωτήριο Τσελιούσκιν δεν θα χρησιμοποιηθούν μόνο για να καταγραφεί η σημερινή κατάσταση. Θα αποτελέσουν και σημείο αναφοράς για τη μελλοντική παρακολούθηση της περιοχής.
Οι αναλύσεις αναμένεται να δείξουν ποιοι ρύποι υπάρχουν, σε ποιες συγκεντρώσεις και κατά πόσο συμμετέχουν στον φυσικό κύκλο του οικοσυστήματος.
Σε μια περιοχή όπου η φύση χρειάζεται εξαιρετικά μεγάλο χρόνο για να επουλώσει τις πληγές της, οι μικρές λειχήνες μπορεί τελικά να αποδειχθούν από τους πιο πολύτιμους «μάρτυρες» της περιβαλλοντικής ιστορίας της Αρκτικής.
www.worldenergynews.gr
