Για δεκαετίες, μια εξίσωση για την «Ημέρα της Κρίσης» προέβλεπε την πληθυσμιακή αύξηση με μεγαλύτερη ακρίβεια από τους περισσότερους ειδικούς, μέχρι που η πτώση των ποσοστών γεννητικότητας ανέτρεψε την πρόβλεψή της για καταστροφή το 2026.
«Ημέρα της Κρίσης: Παρασκευή, 13 Νοεμβρίου 2026»
Το 1960, το περιοδικό *Science* —ένα από τα κορυφαία επιστημονικά περιοδικά παγκοσμίως— δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο που δεν άφηνε περιθώρια αμφιβολίας: «Ημέρα της Κρίσης: Παρασκευή, 13 Νοεμβρίου 2026». Προέβλεπε ότι σε αυτή τη μελλοντική ημερομηνία —λίγο περισσότερο από έναν μήνα από σήμερα— ο ανθρώπινος πληθυσμός θα πλησίαζε το άπειρο και ουσιαστικά θα αυτοκαταστρεφόταν.
Ο εξωφρενικός χαρακτήρας του ισχυρισμού τράβηξε την προσοχή του ευρύτερου κοινού. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι —καθώς η έρευνα και τα μαθηματικά στα οποία βασιζόταν φαίνονταν ορθά— το άρθρο έτυχε επίσης προσεκτικής και διαρκούς επιστημονικής προσοχής.
Οι συγγραφείς —ο Heinz von Foerster, Αυστροαμερικανός καθηγητής και ειδικός στην κυβερνητική, και δύο φοιτητές του, η Patricia M. Mora και ο Lawrence W. Amiot— υποστήριξαν ότι οι ανθρώπινοι πληθυσμοί αποτελούν εξαίρεση και ενδέχεται να αυξάνονται με ρυθμό ταχύτερο από τον εκθετικό, δηλαδή με ρυθμό που επιταχύνεται διαρκώς.
«Τα δισέγγονά μας δεν θα πεθάνουν από την πείνα», υποστήριζαν. «Θα πεθάνουν συνθλιβόμενα από τον συνωστισμό».
Το άρθρο αναφερόταν συχνά στη βιβλιογραφία και οι προβλέψεις του φαίνονταν εξαιρετικά ακριβείς — μέχρι περίπου το 1993, στα μισά της διαδρομής προς την προβλεπόμενη «Ημέρα της Κρίσης», οπότε ο παγκόσμιος πληθυσμός άρχισε να υπολείπεται των προβλέψεων.
Σήμερα, το παγκόσμιο ποσοστό γεννητικότητας είναι ελαφρώς μικρότερο από το μισό σε σχέση με το 1960. Ας ελπίσουμε ότι στις 13 Νοεμβρίου θα ξυπνήσουμε όλοι σε μια συνηθισμένη μέρα. Παρ' όλα αυτά, το άρθρο παραμένει υποδειγματικό για τον τρόπο που συνδύασε την αυστηρή επιστήμη με τη θεατρικότητα, επιτυγχάνοντας ένα συγκλονιστικό αποτέλεσμα.
Μοναδικές ανθρώπινες ικανότητες
Στα μέσα του 20ού αιώνα, υπήρχε αυξανόμενη κοινωνική ανησυχία σχετικά με την αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού και την πιθανότητα αυτή να οδηγήσει σε έλλειψη πόρων και γεωπολιτικές συγκρούσεις. Στη βάση αυτής της ανησυχίας βρισκόταν η σιωπηρή ή ρητή αποδοχή της μαλθουσιανής ιδέας ότι, ενώ ο πληθυσμός έχει τη δυνατότητα να αυξάνεται εκθετικά, συγκρατείται διαρκώς από την ικανότητά του να εξασφαλίζει τροφή.
Ωστόσο, στο άρθρο τους, ο von Foerster και οι συνεργάτες του υποστήριξαν ότι, όσον αφορά τους πληθυσμούς, οι άνθρωποι ίσως αποτελούν εξαίρεση. Δεδομένης της ικανότητάς μας να επικοινωνούμε και να σχηματίζουμε «συνασπισμούς» που μας βοηθούν να επιλύουμε προβλήματα, η αυξανόμενη πληθυσμιακή πυκνότητα θα μπορούσε απλώς να σημαίνει περισσότερες ευκαιρίες για συνεργασία, επιτρέποντας στον πληθυσμό μας να αυξάνεται όχι μόνο με εκθετικό ρυθμό, αλλά με ρυθμό που επιταχύνεται διαρκώς.
Στη συνέχεια, χρησιμοποίησαν 24 εκτιμήσεις για τον παγκόσμιο πληθυσμό που κάλυπταν τα τελευταία 2.000 χρόνια, για να δείξουν ότι ο αριθμός των ανθρώπων ξεπερνούσε διαρκώς τις προβλέψεις. Όλα αυτά παρουσιάστηκαν με νηφάλιο, επιστημονικό ύφος και υποστηρίχθηκαν από σύνθετες μαθηματικές εξισώσεις.
«Συμπιεσμένοι μέχρι θανάτου»
Ο Von Foerster και οι συνεργάτες του προέβαλαν στη συνέχεια αυτά τα ιστορικά στοιχεία στο μέλλον, υπολογίζοντας ότι, χάρη στη διαρκώς αυξανόμενη ανάπτυξη, το έτος 2026 ο πληθυσμός μας θα πλησίαζε το άπειρο.
Ευτυχώς, η ίδια ικανότητα συνεργασίας που βοήθησε την ανάπτυξη του είδους μας σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας θα μπορούσε τώρα να αποτρέψει αυτή την καταστροφή. Καθώς είναι απίθανο να επιθυμούμε τη μείωση της διάρκειας της ζωής μας, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι θα έπρεπε να συνεργαστούμε για να μειώσουμε στο μισό το παγκόσμιο ποσοστό γεννητικότητας.
Μια πληθυσμιακή έκρηξη
Αντί η ιστορία να ξεχαστεί, συνέβη κάτι παράδοξο. Όταν το περιοδικό *Science* δημοσίευσε επιστολές αναγνωστών —μαθηματικών και δημογράφων— που ασκούσαν κριτική στο έργο του von Foerster και των συνεργατών του, χαρακτηρίζοντάς το «γελοίο» και «προφανώς παράλογο», οι συγγραφείς απάντησαν με σθένος, υπερασπιζόμενοι σθεναρά τα μαθηματικά στα οποία βασίστηκαν και τα συμπεράσματά τους.
Από τη δεκαετία του 1960 έως και τη δεκαετία του 1980, η εξίσωση της «ημέρας της κρίσης» αναφερόταν συχνά —συνήθως λαμβανόμενη τοις μετρητοίς— σε εγχειρίδια γενετικής, οικολογίας και δημογραφίας. Εμφανίστηκε, επίσης, και σε πιο απρόσμενα μέρη. Για παράδειγμα, σε συνεδρίαση καναδικής κοινοβουλευτικής επιτροπής το 1963, ένας εκπρόσωπος της χημικής βιομηχανίας το επικαλέστηκε ως τον κύριο λόγο για τον οποίο κρίνονταν απαραίτητα τα χημικά φυτοφάρμακα: για να τραφεί ο επερχόμενος πληθυσμιακός πληθωρισμός. Σε μια υπόθεση αμβλώσεων που εκδικάστηκε από το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ το 1971 —στο πλαίσιο της πορείας προς την ιστορική απόφαση Roe v. Wade— χρησιμοποιήθηκε ως επιχείρημα για το ότι δεν υπήρχε επιτακτικός λόγος ώστε η κυβέρνηση να ευνοεί την αύξηση του πληθυσμού.
Η ιδέα της «αποκάλυψης» διατηρήθηκε εν μέρει επειδή οι προβλέψεις της για τα μελλοντικά πληθυσμιακά μεγέθη αποδείχθηκαν εξαιρετικά ακριβείς —τουλάχιστον για ένα διάστημα. Η βασική εξίσωση στην οποία βασιζόταν παρήγαγε προβλέψεις ακριβέστερες από εκείνες των περισσότερων δημογράφων καθ' όλη τη διάρκεια των δεκαετιών του 1970 και του 1980.
Μόλις γύρω στο 1993 αυτή η ακρίβεια άρχισε να κλονίζεται και ο παγκόσμιος πληθυσμός άρχισε να υπολείπεται των προβλέψεων —καθώς ο κόσμος άρχισε να εφαρμόζει όσα συνιστούσαν ο von Foerster και οι συνεργάτες του. Σήμερα, το παγκόσμιο ποσοστό γεννήσεων είναι ελαφρώς μικρότερο από το μισό του αντίστοιχου ποσοστού του 1960.
Επιστήμη και σκηνοθεσία
Πιθανότατα δεν θα ξυπνήσουμε όλοι την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου «ασφυκτικά στριμωγμένοι μέχρι θανάτου». Όμως, καθώς προετοιμαζόμαστε για το επόμενο σενάριο αποκάλυψης, αξίζει να αναρωτηθούμε τι μπορούμε να διδαχθούμε από το τωρινό.
Το άρθρο του Von Foerster και των συνεργατών του τράβηξε την προσοχή επειδή επρόκειτο για μια συνηθισμένη επιστημονική δημοσίευση, «ντυμένη» όμως με έναν εντυπωσιακό τίτλο και ένα εξίσου εντυπωσιακό συμπέρασμα. Διατήρησε τη σημασία του χάρη στο γεγονός ότι θεμελιωνόταν στέρεα σε έρευνα και επιχειρηματολογία. Το να στρέψεις την προσοχή του κόσμου σε ένα σοβαρό ζήτημα επιστρατεύοντας το παράδοξο — αυτό κι αν είναι έξυπνο κόλπο.
www.worldenergynews.gr
